नेपालमा बर्डफ्लु (एभियन इन्फ्लुएन्जा): प्रकोप, मानव जोखिम र सुरक्षा सावधानी

नेपाल हाल उच्च रोगजनक एभियन इन्फ्लुएन्जा (HPAI), विशेषगरी एच५एन१ (H5N1) र एच९एन२ (H9N2) उपप्रकारहरूको गम्भीर पुनरुत्थानको सामना गरिरहेको छ। यी भाइरसहरूले देशको कुखुरा व्यवसाय (पोल्ट्री उद्योग) लाई ठूलो आर्थिक क्षति पुर्‍याइरहेका छन् भने अर्कोतर्फ यसले जुनोटिक (पशुबाट मानवमा सर्ने) गम्भीर जोखिम समेत खडा गरेको छ।

विश्वव्यापी तथ्यांक अनुसार मानवमा यसको संक्रमण भएमा मृत्युदर लगभग ६०% जति उच्च रहन्छ। तथापि, नेपालमा हालसम्म बर्डफ्लुका कारण एक जनाको मात्रै मृत्यु (सन् २०१९ मा २१ वर्षीय युवक) आधिकारिक रूपमा पुष्टि भएको छ।

वर्तमान प्रकोपको अवस्था

संक्रमणको यो नयाँ लहर सन् २०२६ को मध्य मार्चतिर कोशी प्रदेशको मोरङ जिल्ला (सुन्दरहरैँचा र उर्लाबारी नगरपालिका) का व्यावसायिक अण्डा उत्पादन फार्महरूबाट सुरु भएको थियो। यो भाइरस निकै तीव्र गतिमा फैलिरहेको छ र काठमाडौं उपत्यका पटक–पटक यसको मुख्य केन्द्रविन्दु बन्दै आएको छ।

संक्रमण नियन्त्रण गर्न र मानवमा यसको जोखिम कम गर्न ‘कलिङ’ (सङ्क्रमित वा जोखिममा रहेका चराहरूलाई मार्ने प्रक्रिया) नीति अपनाइँदा हालसम्म लाखौँ कुखुराहरू नष्ट गरिएका छन्, जसका कारण किसान र व्यवसायीहरूले ठूलो आर्थिक संकट ब्यहोर्नुपरेको छ।

मानव स्वास्थ्य र सङ्क्रमण जोखिम

राहतको कुरा के छ भने, यो भाइरस मानिसबाट मानिसमा सहज र दिगो रूपमा सरेको पुष्टि भएको छैन। तैपनि, संक्रमित कुखुरा वा भाइरसबाट दूषित वातावरणको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष सम्पर्कमा आउने व्यक्तिहरू उच्च जोखिममा रहन्छन्। विशेषगरी कुखुरापालन फार्मका कामदार, ओसारपसार गर्ने चालक, घरेलु रूपमा चराचुरुङ्गी पाल्नेहरू, र जीवित चल्ला/मासु बजारका व्यापारीहरू अग्रपंक्तिमा छन्।

मानवमा देखिने मुख्य लक्षणहरू:

उच्च ज्वरो, लगातार खोकी, र घाँटी दुखाइ वा खसखस हुनु

गम्भीर निमोनिया र सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या

आँखा रातो हुनु र जलन हुनु (कन्जक्टिभाइटिस) – जुन एच५एन१ को एउटा प्रमुख र विशिष्ट लक्षण हो

आधिकारिक सुरक्षा र रोकथामका उपायहरू

बर्डफ्लुको जोखिम न्यूनीकरणका लागि विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) र नेपाल सरकारको पशु सेवा विभागले निम्न सुरक्षा निर्देशिकाहरू जारी गरेका छन्:

१. कुखुरापालन कामदार, ओसारपसारकर्ता तथा व्यापारीहरूका लागि:

व्यक्तिगत सुरक्षा: फार्म वा बजारमा काम गर्दा सधैं गुणस्तरीय मास्क , वाटरप्रूफ पन्जा, र सुरक्षात्मक चस्माको प्रयोग गर्नुहोस्।

बायो-सेक्युरिटी र सरसफाइ: काम गरिसकेपछि आफूले प्रयोग गरेका उपकरण, कपडा र सवारी साधनलाई उपयुक्त कीटाणुनाशक (डिसइन्फेक्टेन्ट) प्रयोग गरी राम्ररी सफा गर्नुहोस्।

तुरुन्त रिपोर्टिङ: कुखुरा वा अन्य चराचुरुङ्गीहरू अचानक वा अस्वाभाविक रूपमा मरेको खण्डमा तुरुन्त स्थानीय पशु स्वास्थ्य कार्यालय वा स्थानीय तहमा खबर गर्नुहोस्। मरेका चराहरूलाई खाली हातले नछोई सुरक्षित रूपमा खाल्डो खनेर पुर्नुहोस्।

२. सर्वसाधारण उपभोक्ताहरूका लागि:

पूर्ण रूपमा पकाएर मात्र खाने: बर्डफ्लुको भाइरस उच्च तापक्रममा नष्ट हुन्छ। त्यसैले कुखुराको मासु र अण्डा पूर्ण रूपमा राम्ररी पकाएर खाँदा यो पूर्ण सुरक्षित हुन्छ। मासु पकाउँदा यसको भित्री भागको तापक्रम कम्तीमा ७४°C (१६५°F) पुग्नुपर्छ भने अण्डाको पहेँलो भाग (बैजनी/पिरो) पूरै कडा हुनुपर्छ (हाफ-बोइल वा काँचो अण्डा खानु हुँदैन)।

क्रस–कन्टामिनेसन (परस्पर दूषण) बाट बच्ने: काँचो मासु र अण्डालाई भान्साका अन्य पाकेका वा सिधै खाइने खानेकुराहरू भन्दा अलग राख्नुहोस्। काँचो मासु काट्न प्रयोग गरिने चक्कु र चपिङ बोर्डलाई अन्य प्रयोजनमा ल्याउनुअघि साबुनपानीले राम्ररी सफा गर्नुहोस्।

हातको स्वच्छता: काँचो मासु, अण्डा वा चराचुरुङ्गी छोएपछि आफ्नो हात साबुनपानीले कम्तीमा २० सेकेन्डसम्म मिचीमिची धुनुहोस्।

महत्वपूर्ण सूचना: यो जानकारी केवल जनचेतना र सूचनात्मक उद्देश्यका लागि मात्र तयार गरिएको हो। यदि तपाईंलाई बर्डफ्लु प्रभावित क्षेत्रमा गएपछि वा कुखुराको सम्पर्कमा आएपछि कुनै पनि स्वास्थ्य समस्या देखिएमा, चिकित्सकीय सल्लाह र निदानका लागि तुरुन्त नजिकैको योग्य स्वास्थ्यकर्मी वा अस्पतालमा परामर्श गर्नुहोस्।

–रविन्द्र महत, जनस्वास्थ्य विज्ञ