बीएमआई  कम्मरको आकार: तौलभन्दा पेटको बोसो ज्यानका लागि बढी जोखिमपूर्ण

एउटा नयाँ अध्ययनले ६५ वर्षभन्दा माथिका पुरुषहरूमा उच्च शरीरको आकार इन्डेक्स (BMI) भएकाहरूको तुलनामा कम वा सामान्य तौल भएकाहरूमा सबै कारणबाट हुने मृत्युको जोखिम बढी रहेको देखाएको छ। तर, सोही उमेर समूहका पुरुष र महिला दुवैमा कम्मरको परिधि (Waist Circumference) ठूलो हुनु भने अकाल मृत्युको उच्च जोखिमसँग सीधा सम्बन्धित पाइयो।

विज्ञहरूका अनुसार बीएमआईलाई मात्र स्वास्थ्यको मुख्य मापदण्ड मान्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ, किनभने यसले शरीरको वास्तविक बोसो र समग्र स्वास्थ्यको सही अवस्था देखाउँदैन।

अध्ययनका प्रमुख निष्कर्षहरू

अधिक तौलको सुरक्षात्मक प्रभाव: ६५ वर्षभन्दा माथिका पुरुषहरूमा ‘अधिक तौल’ (Overweight) बीएमआई भएकाहरूमा मृत्युको जोखिम ४६% ले कम पाइयो। त्यस्तै, ‘कक्षा I’ र ‘कक्षा II’ को मोटोपना (Obesity) भएका पुरुषहरूमा यो जोखिम ५१% सम्म कम रहेको देखियो।

कम तौल र ठूलो कम्मरको जोखिम: पुरुष र महिला दुवैमा ‘कम तौल’ (Underweight) हुनु वा सामान्य तौल भए पनि कम्मरको नाप ठूलो हुनु मृत्युको उच्च जोखिमसँग जोडिएको पाइयो।

कम्मरको परिधिको असर: पुरुषहरूमा ४० इन्चभन्दा बढी कम्मर हुनुले मृत्युको जोखिम २४% ले बढाउँछ। महिलाहरूमा ३५ इन्चभन्दा बढी कम्मर हुनुले पनि यस्तै गम्भीर असर पार्छ।

ध्यान दिनुपर्ने कुरा: कम्मरको ठूलो नापले मिर्गौला, कलेजो, मुटु, प्यान्क्रियाज र पाचन अङ्गहरू वरिपरि हानिकारक भिसेरल बोसो (Visceral Fat) जम्मा भएको सङ्केत गर्छ।

यो अध्ययन जर्नल अफ द अमेरिकन गेरियाट्रिक्स सोसाइटी (Journal of the American Geriatrics Society) मा प्रकाशित भएको हो। यसमा सन् २०११ देखि २०२४ सम्म ६५ वर्ष र सोभन्दा माथिका ६,९०५ जनाको तथ्याङ्क विश्लेषण गरिएको थियो।

बीएमआई र मोटोपनाको विरोधाभास (Obesity Paradox)

बीएमआई व्यक्तिको उचाइ र तौलका आधारमा निकालिने सङ्ख्यात्मक मान हो, जसले शरीरको बोसो अनुमान गर्छ। सामान्यतया बीएमआईलाई कम तौल, सामान्य तौल, अधिक तौल, र मोटोपना (कक्षा I, II, III) जस्ता वर्गमा विभाजन गरिन्छ।

तर, बीएमआई सधैँ स्वास्थ्यको सही सूचक हुँदैन। उदाहरणका लागि, होचो तर बलियो मांसपेशी (Muscular) भएको व्यक्तिको बीएमआई उच्च देखिन सक्छ, तर ऊ पूर्ण रूपमा स्वस्थ हुन सक्छ।

क्यालिफोर्नियास्थित मेमोरियलकेयर सर्जिकल वेट लस सेन्टरका डा. मीर अली भन्छन्:

“बीएमआई उत्तम मापन होइन भन्ने लामो समयदेखि मानिँदै आएको छ। कम्मरको परिधि, जसले पेट वा धडको मोटोपना (Truncal Obesity) लाई जनाउँछ, मृत्यु जोखिमको अझ सही भविष्यवक्ता हो।”

उमेर बढ्दै जाँदा मांसपेशी र हड्डीको घनत्व (Bone Density) घट्छ, जसले गर्दा बीएमआई कम देखिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा वृद्धवृद्धाहरूमा अलि बढी बीएमआई हुनुले राम्रो मांसपेशी र हड्डीको मजबुतीलाई सङ्केत गर्न सक्छ। साथै, दीर्घरोगका कारण तौल घट्दा पनि बीएमआई कम देखिन्छ।

डा. अलीका अनुसार, कक्षा I वा II मोटोपना भएर पनि कम्मरको नाप सामान्य भएका व्यक्तिहरूको बोसो मुख्यतया नितम्ब र जाँघमा जम्मा भएको हुन्छ। तल्लो शरीरमा हुने यो बोसोले आन्तरिक अङ्गहरूलाई असर पार्दैन र तुलनात्मक रूपमा कम हानिकारक हुन्छ।

कम तौल हुनु किन बढी जोखिमपूर्ण?

अध्ययनका केही निष्कर्षहरूले तौल र स्वास्थ्यबारे परम्परागत धारणालाई चुनौती दिएका छन्।

कार्डियोलोजिस्ट डा. जेन मोर्गन भन्छिन्:

“वृद्धवृद्धाहरूमा थोरै बढी तौल हुनु वास्तवमा सुरक्षात्मक हुन सक्छ। यसले उनीहरूमा गम्भीर दीर्घरोग वा शारीरिक कमजोरी नभएको सङ्केत गर्छ। गम्भीर रोगहरूले मानिसलाई दुब्लो बनाउँछन्, त्यसैले अलि बढी तौल हुनुले उनीहरूलाई रोगसँग लड्ने क्षमता दिन्छ।”

उनले कम तौल हुनुको खतराबारे सचेत गराउँदै थपिन्:

“कम्मरको परिधि जतिसुकै भए पनि, ‘कम तौल’ हुनु नै मृत्युको सबैभन्दा ठूलो जोखिम सूचक हो। GLP-1 जस्ता तौल घटाउने औषधिको दुरुपयोग र पातलो हुने होड चलेको वर्तमान युगमा, विशेष गरी महिलाहरूका लागि यो चेतावनी महत्त्वपूर्ण छ।”

बढ्दो कम्मरको आकार किन चिन्ताजनक?

कम्मरको आकार बढ्नु र मृत्युदर वृद्धि हुनुबीच सीधा सम्बन्ध रहेको छ।

विशेष गरी महिनावारी रोकिने अवस्था (Perimenopause र Menopause) मा पुगेका महिलाहरूमा कम्मर २–३ इन्च मात्र बढे पनि त्यसले कार्डियोमेटाबोलिक जोखिम (Cardiometabolic Risk) ह्वात्तै बढाउँछ। यसले इन्सुलिन प्रतिरोध (Insulin Resistance), कोलेस्ट्रोल वृद्धि, शरीरमा सूजन (Inflammation), मुटुरोग र स्ट्रोकको जोखिम निम्त्याउँछ।

कम्मरको परिधि नाप्दा कोखाको हड्डीको माथिल्लो भाग (Iliac Crest) र तल्लो करङको बीचको भाग नापिन्छ। पुरुषमा ४० इन्च र महिलामा ३५ इन्चभन्दा बढी कम्मर हुनु जोखिमयुक्त मानिन्छ।

बीएमआईका सीमाहरू र महिलामा यसको असर

डा. मोर्गनका अनुसार, बीएमआईले विशेष गरी महिलाहरूको स्वास्थ्यको गलत चित्र प्रस्तुत गर्न सक्छ।

‘स्किनी फ्याट’ (Skinny Fat) को समस्या: कतिपय महिलाको तौल र बीएमआई सामान्य वर्गमा पर्छ, तर उनीहरूको पेटमा बोसो जम्मा भएको हुन्छ। यस्तो भिसेरल बोसोले मुटुरोग र मधुमेहको जोखिम बढाए पनि बीएमआईका आधारमा उनीहरू ‘स्वस्थ’ देखिन्छन्।

स्वास्थ्य मापदण्डमा विभेद: मुटु प्रत्यारोपण (Heart Transplant) का लागि बीएमआईलाई मात्र आधार मान्दा विशेष गरी काला जाति (Black women) वा ठूलो शारीरिक बनावट भएका स्वस्थ महिलाहरू पछि पर्ने गरेका छन्, जसको कम्मर सानो र बोसोको वितरण सुरक्षित ठाउँमा हुन्छ।

नेपाली सन्दर्भमा यस अध्ययनको महत्त्व

नेपालमा वृद्धवृद्धाको जनसङ्ख्या बढ्दै गइरहेको छ र मुटुरोग तथा मधुमेह जस्ता गैर-सरुवा रोगहरूको प्रकोप पनि उच्च छ। यो अध्ययनले नेपाली स्वास्थ्यकर्मी र आम नागरिकका लागि महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ:

विषयमुख्य सन्देश

बीएमआई मात्र पर्याप्त छैनवृद्धवृद्धाको स्वास्थ्य परीक्षण गर्दा बीएमआईका साथै अनिवार्य रूपमा कम्मरको नाप लिनुपर्छ।

कम तौलको निगरानीनेपालमा कुपोषण र दीर्घरोगका कारण वृद्धवृद्धा कम तौलका हुने समस्या छ। तौल अत्यधिक घट्न नदिनु जीवनरक्षाका लागि उत्तिकै आवश्यक छ।

‘घेरो बढ्नु’ लाई सामान्य नलिनुकम्मर बढ्नुलाई बुढ्यौलीको सामान्य लक्षण मान्ने गल्ती गर्नु हुँदैन; यो मुटुरोग र मधुमेहको प्रारम्भिक चेतावनी हुन सक्छ।

महिलाको विशेष हेरचाहमेनोपजपछि नेपाली महिलाहरूमा पेटको बोसो बढ्ने सम्भावना बढी हुने भएकाले नियमित कम्मरको नाप लिनु पर्छ।

व्यक्तिगत स्वास्थ्य मूल्याङ्कनस्वास्थ्य परीक्षण गर्दा बीएमआईलाई मात्र आधार नबनाई उमेर, शारीरिक गठन र बोसोको वितरणलाई ध्यान दिनुपर्छ।

निष्कर्ष

दीर्घायु र स्वस्थ बुढ्यौलीका लागि तौलको मेसिनमा देखिने अङ्क (बीएमआई) भन्दा कम्मरको आकार (इन्च) अझ बढी निर्णायक हुन्छ। तसर्थ, तौल घटाउने धुनमा दुब्लो हुनुभन्दा पेटको बोसो नियन्त्रण गर्नु र शारीरिक रूपमा सक्रिय रहनु नै वास्तविक स्वास्थ्यको साँचो हो।

–मेरिना गुरुङ