जलवायु परिवर्तन र नेपालको जनस्वास्थ्य: तीव्र जोखिम र चुनौतीहरू

–सुमी पासा:

नेपाल जलवायु परिवर्तनको उच्च जोखिममा रहेका विश्वका अग्रणी देशहरूमध्ये एक हो। यहाँ जलवायु परिवर्तनले “जोखिम वर्धक” (Risk Multiplier) को रूपमा काम गर्दै विद्यमान जनस्वास्थ्य समस्याहरूलाई अझ जटिल र भयावह बनाइरहेको छ।

समुद्र सतहबाट ७० मिटरदेखि ८,८४८ मिटर (सगरमाथा) सम्म फैलिएको नेपालको भौगोलिक बनावट जलवायु जोखिमका दृष्टिले निकै संवेदनशील छ। द्रुत गतिमा भइरहेको हिमनदी पगाल्ने प्रक्रियाले मात्रै नेपालका १ करोडभन्दा बढी मानिस प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित भइरहेका छन्।

 प्रत्यक्ष स्वास्थ्य प्रभाव: समस्याको शृङ्खला

जलवायु परिवर्तनका कारण नेपालमा बहुआयामिक स्वास्थ्य समस्याहरू देखा परिरहेका छन्:

• सरुवा रोगको प्रकोप: तापमान वृद्धिसँगै कीटजन्य (Vector-borne) रोगहरू उच्च पहाडी क्षेत्रसम्म फैलिएका छन्। डेंगु अहिले नेपालका सबै ७७ वटै जिल्लामा पुष्टि भइसकेको छ। प्रतिकूल जलवायु परिदृश्य जारी रहेमा भुसुनाबाट सर्ने कालाजार (Visceral Leishmaniasis) को जोखिम ४३% सम्म बढ्न सक्ने प्रक्षेपण छ। साथै, हैजा जस्ता दूषित पानीजन्य रोगहरूको पुनरावृत्ति भइरहेको छ।

• दीर्घ तथा अत्यधिक गर्मीका रोगहरू: अत्यधिक गर्मीका कारण हृदयाघात, मिर्गौलाको समस्या र श्वासप्रश्वास सम्बन्धी रोगहरू बढेका छन्। नेपालमा अकाल मृत्युको प्रमुख कारक बनेको वायु प्रदूषणले औसत आयु ३.४ वर्षले घटाएको छ भने वार्षिक करिब २६,००० मानिसको ज्यान लिने गरेको छ।

• खाद्य असुरक्षा र मानसिक स्वास्थ्य: बेमौसमी र अस्वाभाविक मौसम परिवर्तनले कृषि उत्पादनमा ह्रास ल्याई कुपोषण बढाएको छ। बाढी, पहिरो र खडेरीका कारण घरबार तथा जीविकोपार्जन गुमाउनुपर्दा सर्वसाधारणमा मानसिक तनाव र डिप्रेसन तीव्र रूपमा बढेको छ।

• लैङ्गिक हिंसा: जलवायुजन्य विपद्बाट पटक-पटक प्रभावित हुने महिलाहरूमा लैङ्गिक हिंसाको जोखिम अत्यधिक हुने गरेको छ।

• 

जोखिममा को छन्?

जलवायु परिवर्तनको प्रभाव सबै क्षेत्र र वर्गमा समान छैन। निम्न वर्गहरू यसबाट सर्वाधिक प्रभावित छन्:

• महिला तथा बालिकाहरू: लैङ्गिक हिंसाको जोखिमका अलावा जलवायुजन्य धक्काले महिलाहरूको प्रजनन अधिकार, स्वास्थ्य र पारिवारिक निर्णय प्रक्रियामा प्रतिकूल असर पारेको छ।

• बालबालिका: चरम मौसम, वायु प्रदूषण र कुपोषणको प्रत्यक्ष असर बालबालिकाको शारीरिक तथा मानसिक विकासमा परिरहेको छ।

• विस्थापित तथा आप्रवासी समुदाय: जलवायु विपद्का कारण देशभित्रै विस्थापित हुने र वैदेशिक रोजगारीमा जान बाध्य हुनेहरूको सङ्ख्या बढेको छ, जसले विस्थापित तथा आश्रयदाता दुवै समुदायमा स्वास्थ्य संकट निम्त्याएको छ।

• दुर्गम र विपन्न वर्ग: स्वास्थ्य सेवाको पहुँचबाट टाढा रहेका र निर्वाहमुखी कृषिमा निर्भर दुर्गम क्षेत्रका गरिब नागरिकहरू अनुकूलन क्षमताको अभावका कारण सबैभन्दा बढी मारमा छन्।

• स्वास्थ्य प्रणालीको अवस्था: प्रयास र चुनौतीहरू

नेपाल सरकारले जलवायु-उत्थानशील (Climate-resilient) स्वास्थ्य प्रणाली निर्माणका लागि केही सकारात्मक पहल सुरु गरेको छ:

निष्कर्ष:

नेपाल जलवायु संकटको अग्रपङ्क्तिमा छ। जनस्वास्थ्य रक्षाका लागि कागजी रूपमा बलिया नीतिहरू बने तापनि पर्याप्त स्रोत-साधन जुटाउनु, राजनीतिक प्रतिबद्धता कायम राख्नु र अन्तर-मन्त्रालय सहकार्य सुदृढ गर्नु नै आजको मुख्य चुनौती हो।