मानव शरीर रचना | शारीरिक प्रणाली, अंग र चित्रहरू

मानव शरीर रचना र शरीरका अंगहरू तथा प्रणालीहरूको बारेमा जान्नुहोस् — तिनीहरू कहाँ छन् र के काम गर्छन् भनेर। लेबल गरिएको मानव अंग चित्रहरूको अध्ययन गर्नुहोस्।

विषयसूची

• मानव शरीर रचना र शारीरिक प्रणालीहरू
• मानव शरीरका अंगहरू
• मानव अंग चित्र
• पाठ सारांश

मानव शरीर रचनामा के सिकाइन्छ?

मानव शरीर रचना भनेको मानव शरीरको संरचनाको अध्ययन हो। यसमा अंगहरू र मानव शरीर प्रणालीहरू जस्ता ठूला संरचनाहरूको तथ्याङ्क सङ्कलन गरिन्छ। यसले अंगहरूको वर्णन, तिनीहरूको आकार वा विभिन्न तहमा शरीरको संरचना कस्तो देखिन्छ भन्नेमा केन्द्रित हुन्छ।

मानव शरीरका प्रमुख अंगहरू किन महत्त्वपूर्ण छन्?

मुटु, मस्तिष्क, पेट, मृगौला र फोक्सो मानव शरीरका प्रमुख अंगहरू हुन् जुन बाँच्नका लागि आवश्यक छन्। यी मध्ये कुनै एक अंगमा समस्या आउँदा छिट्टै ज्यानलाई खतरा हुन सक्छ। यी अंगहरू बिना बाँच्न सम्भव छैन।

(चित्रको सन्दर्भ: मुटुको संरचना देखाउने चित्र)

इन्टेगुमेन्टरी प्रणाली (छाला प्रणाली)

प्रतिरक्षा प्रणाली (Immune System)

पाचन प्रणाली (Digestive System)

उत्सर्जन प्रणाली (Excretory System)

स्नायु प्रणाली (Nervous System)

अन्तःस्रावी प्रणाली (Endocrine System)

परिसंचरण प्रणाली (Circulatory System)

श्वासप्रणाली (Respiratory System)

कंकाल प्रणाली (Skeletal System)

मांसपेशी प्रणाली (Muscular System)

प्रजनन प्रणाली (Reproductive System)

परिसंचरण र श्वासप्रणाली

(सर्कुलेटरी एण्ड रेस्पिरेटरी सिस्टम्स)

श्वासप्रणाली (Respiratory System)

पाचन र उत्सर्जन प्रणाली (Digestive & Excretory Systems)

अंग प्रणालीहरू (Organ Systems)

विभिन्न अंगहरू मिलेर एउटा साझा कार्य गर्न सक्छन्, जस्तै पाचन प्रणालीका भागहरू मिलेर खाना पचाउँछन्। हामी यस्तो एकीकृत एकाइलाई अंग प्रणाली भन्छौं। अंग प्रणालीहरूको समूह मिलेर पूर्ण, क्रियाशील जीव बन्छन् — हामीजस्तै! मानव शरीरमा ११ प्रमुख अंग प्रणालीहरू छन्: परिसंचरण, श्वास, पाचन, उत्सर्जन, स्नायु, अन्तःस्रावी, प्रतिरक्षा, इन्टेगुमेन्टरी, कंकाल, मांसपेशी र प्रजनन प्रणाली।

परिसंचरण र श्वासप्रणाली (The Circulatory & Respiratory Systems

परिसंचरण प्रणालीले शरीरभर रगत ढुवानी गर्ने काम गर्छ। यसमा मुटु र रक्तनलीहरू (नस, धमनी र केशिका) हुन्छन्। रक्तनलीहरूलाई शरीरको राजमार्गको रूपमा सोच्नुहोस्, जसले कोषहरूमा महत्त्वपूर्ण सामग्री पुर्याउँछ र लैजान्छ। परिसंचरण प्रणालीमा, मुटुबाट रगत फोक्सोमा पम्प गरिन्छ ताकि अक्सिजन प्राप्त होस्, र त्यसपछि शरीरका कोषहरूमा पम्प गरिन्छ। यहाँ मानव परिसंचरण प्रणालीको चित्र छ — रातो रङमा मुटु र प्रमुख धमनीहरू, र नीलो रङमा नसहरू।

(चित्र: मानव परिसंचरण प्रणाली)

परिसंचरण प्रणालीले शरीरलाई अक्सिजन पुर्याउनको लागि, शरीरमा अक्सिजन प्राप्त गर्ने एउटा उपाय हुनुपर्छ। श्वासप्रणालीले हावा फोक्सोमा प्रवेश गर्न र अक्सिजन रगतमा फैलिएर शरीरको तन्तुहरूमा पुग्न अनुमति दिन्छ। श्वासप्रणालीको प्रवेशद्वार नाक र मुख हो — जहाँबाट हावा शरीरमा प्रवेश गर्छ, त्यसपछि घाँटीमा ल्यारिन्क्स र फरिन्क्स हुँदै ट्रेकिया (श्वासनली) मा जान्छ। ट्रेकियाबाट दायाँ र बायाँ शाखाहरू (ब्रोङ्काई) ले अक्सिजन एल्भियोलीसम्म पुर्याउँछन्, जहाँ अक्सिजन रगतमा प्रवेश गर्छ भने कार्बनडाइअक्साइड फोक्सोमा आएर साससँग बाहिर निस्कन्छ।

एल्भियोली श्वासप्रणालीको सबैभन्दा सानो भाग हो र ग्यासको आदानप्रदानमा विशेषज्ञ हुन्छ — बजारमा व्यापारीजस्तै। तिनीहरूले अक्सिजन र कार्बनडाइअक्साइडजस्ता वस्तुहरू अरू स्रोतबाट प्राप्त गर्छन् र फोक्सोमा आदानप्रदान गर्छन्। तलको चित्रमा श्वासप्रणालीका प्रमुख अंगहरू र बायाँतिर एल्भियोलीमा हुने ग्यास आदानप्रदानको चित्रण छ।

(चित्र: मानव श्वासप्रणाली)

पाचन र उत्सर्जन प्रणाली (Digestive & Excretory Systems)

पाचन प्रणालीले शरीरमा खाना ल्याउने र त्यसलाई प्रयोगयोग्य घटकहरूमा परिणत गर्ने काम गर्छ। तलको चित्रमा देखाइएझैं, यो मुखबाट सुरु हुन्छ, जहाँ हामी खाना खाँदै र लार, दाँत र जिब्रोले चपाई मसिनो बनाउँछौं। त्यसपछि खाना इसोफेगस हुँदै पेटमा जान्छ, जहाँ बलियो अम्लले यसलाई झनै सानो बनाउँछ। पाचनको अन्तिम दुई चरणमा, पोषक तत्वहरू सानो आन्द्राबाट र पानी ठूलो आन्द्राबाट अवशोषित हुन्छ। बाँकी रहेको फोहोर पदार्थ मलाशय (रेक्टम) मा भण्डारण गरिन्छ र गुदाबाट बाहिर निस्कन्छ।

(चित्र: मानव पाचन प्रणाली)

पिसाब प्रणाली (उत्सर्जन प्रणाली) ले तरल फोहोरलाई पिसाबको रूपमा बाहिर निकाल्छ। उत्सर्जन प्रणाली मृगौलाबाट सुरु हुन्छ — यी रगत सफा गर्ने र शरीरमा पानीको सन्तुलन मिलाउने महत्त्वपूर्ण अंगहरू हुन्। यस प्रणालीमा रगतको तरल भाग (प्लाज्मा) मृगौलामा प्रवेश गर्छ, जहाँ चिनी र केही नुनजस्ता महत्त्वपूर्ण पोषक तत्वहरू पुनःअवशोषित हुन्छन्। हामीलाई नचाहिने यूरिया वा अतिरिक्त पानी पिसाबको रूपमा मूत्राशय (ब्लाडर) मा पठाइन्छ। पिसाब पिसाब नली हुँदै शरीरबाट बाहिर निस्कन्छ (महिला उत्सर्जन प्रणालीको चित्रमा देखाइएझैं)।

(चित्र: महिला उत्सर्जन प्रणाली)

स्नायु, अन्तःस्रावी र प्रतिरक्षा प्रणाली (Nervous, Endocrine & Immune Systems)

हाम्रो शरीरलाई के गर्ने भन्ने निर्देशन दिने एउटा मुख्य नियन्त्रण प्रणाली बिना, हामीले अहिलेसम्म कुरा गरेका कुनै पनि अंग प्रणालीले काम गर्दैन। मानव स्नायु प्रणालीका अंगहरू न्यूरोन भनिने कोषबाट बनेका हुन्छन्, जसले रसायन र विद्युत् प्रयोग गरी सन्देश पठाउँछन्। यस प्रणालीका दुई मुख्य भागहरू छन्: केन्द्रीय स्नायु प्रणाली (CNS) र परिधीय स्नायु प्रणाली (PNS), जुन तलको चित्रमा देख्न सक्नुहुन्छ। केन्द्रीय स्नायु प्रणालीमा मस्तिष्क र मेरुदण्डको डोरी हुन्छन्, जसले शरीरको मुख्य नियन्त्रण केन्द्रको रूपमा काम गर्छन् र सबै आउने तथा जाने सन्देश प्रशोधन गर्छन्। परिधीय स्नायु प्रणालीमा तपाईंको शरीरका सबै स्नायुहरू समावेश हुन्छन्, जसले केन्द्रीय स्नायु प्रणालीमा सन्देश पुर्याउँछन् र त्यहाँबाट मांसपेशीहरूमा सन्देश लैजान्छन्।

(चित्र: मानव स्नायु प्रणाली)

जहाँ स्नायु प्रणालीले मुख्यतया विद्युतीय संकेतहरू प्रयोग गर्छ, अन्तःस्रावी प्रणालीले हार्मोन भनिने रसायनहरूमा भर पर्छ, जसले लामो दूरीमा सन्देश पठाउँछ। उदाहरणका लागि, आफ्नो छिमेकीसँग प्रत्यक्ष कुरा गर्नुको सट्टा, उहाँलाई चिठी पठाउने निर्णय गर्नुहोस्। मानव अन्तःस्रावी प्रणालीका मुख्य अंगहरू मस्तिष्कमा अवस्थित हुन्छन्: हाइपोथ्यालेमस, थ्यालेमस र पिट्युइटरी ग्रन्थि। यिनीहरूले अन्य अन्तःस्रावी अंगहरू (जस्तै एड्रिनल ग्रन्थि, टेस्टिस र ओभरी) सँग कुराकानी गर्छन् र अन्य अंग प्रणालीहरूलाई सहयोग पुर्याउँछन्। तलको चित्रमा अन्तःस्रावी प्रणाली बनाउने विभिन्न अंगहरू र तिनीहरूले स्राव गर्ने हार्मोनहरू देखाइएको छ।

(चित्र: अन्तःस्रावी प्रणालीका अंगहरू)

–सुमी पासा: