👄 मुखको क्यान्सर (Oral Cancer): पूर्ण जानकारी, लक्षण र उपचार

मुखको क्यान्सर भनेको मुखको भित्री लहर, जिब्रो, मसूड़ा, तालु, गालको भित्री भाग, वा होठहरूमा सुरु हुने एक प्रकारको क्यान्सर हो। समयमै पहिचान र उपचार नभएको खण्डमा यो ज्यानलाई पनि खतरा बन्न सक्छ।

🛑 जोखिमका कारकहरू (Risk Factors)

मुखको क्यान्सरको सम्भावना बढाउने मुख्य कारणहरू यी हुन्:

• तम्बाखूको प्रयोग: धूवापान (सिगरेट, बिडी) वा तम्बाखू चपाउने (सुर्ती, पान मसला)।
• मदिरा र तम्बाखूको संयोजन: यी दुवै कुराको एकैपटकि प्रयोग गर्नाले क्यान्सरको सम्भावना धेरै गुणा बढाउँछ।
• मानव पेपिलोमा भाइरस (HPV): HPV-16 संक्रमण, एक विशेष गरी यौनसंचारित भाइरस, मुखको क्यान्सरको प्रमुख कारण बन्दैछ।
• अत्यधिक सूर्यको एक्सपोजर: लामो समयसम्म घाममा रहनाले होठको क्यान्सर हुने खतरा बढ्छ।
• स्वस्थ आहारको अभाव: फल र तरकारीको कमी भएको आहार।
• कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली: अन्य रोग वा दवाईको प्रभावले।

⚠ सतर्क हुनुपर्ने लक्षणहरू (Warning Symptoms)

निम्न लक्षणहरू देखिएमा, विशेष गरी २-३ हप्तासम्म नओस्रिएको खण्डमा, तुरुन्त डाक्टरलाई भेट्नुहोस्:

• ननिस्कने घाउ: मुखभित्रको कुनै पनि घाउ वा छाला २-३ हप्तामा निको नहुने।
• असामान्य धब्बा: मुखमा सेतो (ल्युकोप्लाकिया), रातो (इरिथ्रोप्लाकिया), वा मिस्रित रंगका धब्बा देखा पर्ने।
• गाँठो वा सुन्नापन: मुखभित्र, होठमा, वा घाँटीमा गाँठो महसुस हुने वा कुनै भागमा सुन्नापन आउने।
• अकारण रक्तस्राव: मुखबाट वा दाँतको छेउबाट कुनै कारण बिना रगत आउने।
• लामो समयको दर्द: मुखमा दर्द, गल्तीमा दर्द, वा कानसम्म दर्द चल्ने।
• कार्यमा अवरोध: निल्न, बोल्न वा जाइबो चलाउन गाह्रो हुने।
• दाँतको समस्या: दाँत ढिलो हुने वा नक्कली दाँत (डेन्चर) ठीकसँग नलाग्ने।

🩺 उपचारका विकल्पहरू (Treatment Options)

उपचारको योजना क्यान्सरको चरण (स्टेज), स्थान, र रोगीको स्वास्थ्य अवस्थामा निर्भर गर्दछ।

उपचार विधि यसको बारेमा

१. शल्यक्रिया (Surgery) क्यान्सरग्रस्त ट्युमर र त्यसको वरिपरिको स्वस्थ ऊतकलाई निकाल्ने। फैलिएको अवस्थामा घाँटीका लिम्फ नोडहरू पनि निकालिन सक्छ (Neck Dissection)।

२. विकिरण चिकित्सा (Radiation Therapy) उच्च-शक्तिको विकिरण (रेडिएशन) प्रयोग गरेर क्यान्सरकोषहरूलाई नष्ट गर्ने। यो शल्यक्रियापछि वा अकेले पनि प्रयोग गरिन्छ।

३. कीमोथेरेपी (Chemotherapy) क्यान्सरकोषहरूलाई मार्न शक्तिशाली औषधीको प्रयोग गरिन्छ। प्रायः रेडिएशनसँग मिलाएर (Chemoradiation) प्रयोग गरिन्छ।

४. लक्षित औषधि चिकित्सा (Targeted Therapy) क्यान्सरकोषमा मात्र भएका विशेष तत्त्वहरूलाई लक्ष्य गरी हमला गर्ने (जस्तो सेटक्सिमाब)। यसले सामान्य कोषलाई कम क्षति पुर्याउँछ।

५. इम्युनोथेरेपी (Immunotherapy) रोगीको आफ्नै प्रतिरक्षा प्रणालीलाई क्यान्सरकोषहरूसँग लड्न सक्ने बनाउने उपचार। उन्नत अवस्थाको लागि प्रभावकारी।

♻ उपचारपछिको जीवन र निवारण (Aftercare & Prevention)

उपचारपछिको हेरचाह (Aftercare)

• पुनर्स्थापना (Rehabilitation): चपाउने, बोल्ने र निल्ने क्षमता फर्काउन भौतिक चिकित्सा, वाक् चिकित्सा (Speech Therapy), र पोषण परामर्श आवश्यक पर्छ।
• नियमित अनुगमन (Follow-up): क्यान्सर पुनः फर्कन नदिन र समयमै कुनै समस्याको पहिचान गर्न नियमित रूपमा डाक्टरसँग जाँच गराउनुपर्छ।

निवारणका उपायहरू (Prevention Tips)

• तम्बाखू र मदिरा त्याग्नुहोस्: यो सबैभन्दा महत्वपूर्ण कदम हो।
• HPV को खोप लगाउनुहोस्: सम्भावित संक्रमणबाट बच्न यो खोप लगाउन सल्लाह दिइन्छ।
• सन्तुलित आहार लिनुहोस्: रंगीन फलफूल र सागसब्जीबाट भरपूर आहार लिनुहोस्।
• सूर्यदेखि बच्नुहोस्: होठमा SPF युक्त लिप बाम लगाउनुहोस् र घाममा टोपी लगाउनुहोस्।
• नियमित जाँच गराउनुहोस्: आफैले मुखको नियमित जाँच गर्नुहोस् र हरेक ६-१२ महिनामा डेन्टिस्ट वा ईएनटी विशेषज्ञबाट Professional Check-up गराउनुहोस्।

📄 अन्तिम सूचना (Disclaimer):

यो जानकारी स्वास्थ्य शिक्षाको लागि मात्र हो। यसलाई चिकित्सकीय सल्लाहको रूपमा लिइनु हुँदैन। आफूमा वा अरूमा कुनै पनि लक्षण देखिएमा, कृपया कुनै पनि ढिलाइ नगरी चिकित्सक वा विशेषज्ञसँग सम्पर्क र परामर्श लिनुहोस्।

–रमा थापा

 जनस्वास्थ्य विशेषज्ञ