अबेर खाने र अबेर सुत्ने बानीले बढाउन सक्छ गम्भीर स्वास्थ्य जोखिम

राति अबेरसम्म जागा बस्ने र साँझ अबेर खाना खाने बानीले ‘मेटाबोलिक सिन्ड्रोम’को जोखिम बढाउन सक्ने एक नयाँ अध्ययनले देखाएको छ। मेटाबोलिक सिन्ड्रोम भन्नाले टाइप २ मधुमेह, उच्च कोलेस्ट्रोल तथा हृदय र रक्तनली सम्बन्धी रोगको जोखिम बढाउने स्वास्थ्य अवस्थाहरूको समूहलाई जनाउँछ।

नोभेम्बर महिनामा प्रतिष्ठित वैज्ञानिक जर्नल ‘iScience’ मा प्रकाशित उक्त अध्ययनअनुसार, शरीरको प्राकृतिक जैविक घडी (सर्केडियन रिदम) र हाम्रो दैनिक व्यवहारबीच तालमेल नमिल्दा अर्थात् ‘सर्केडियन मिसअलाइनमेन्ट’ हुँदा शरीरमा सूजन (इन्फ्लामेसन) र आन्द्राको स्वास्थ्यमा समस्या देखिन्छ। विज्ञहरूले आन्द्राको स्वास्थ्य सुधार्न र सूजन घटाउन खाने तथा सुत्ने समयलाई शरीरको प्राकृतिक जैविक तालअनुसार मिलाउन सुझाव दिएका छन्।

अबेर सुत्ने बानी र मेटाबोलिक जोखिम

मोटोपन भएका ८७ जना वयस्कहरूमा गरिएको यस अध्ययनमा अबेर सुत्ने र अबेर उठ्ने व्यक्तिहरू उच्च मेटाबोलिक जोखिम समूह (MetS-H) मा पर्ने सम्भावना बढी रहेको पाइयो।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार सर्केडियन तालमेल बिग्रिँदा आन्द्रामा सूजन बढ्ने र आन्द्राको पारगम्यता बढ्ने (जसलाई ‘लीकी गट’ भनिन्छ) समस्या देखिन्छ। यस विषयमा विज्ञहरू भन्छन्, “निरन्तर अबेरसम्म जागा बस्दा शरीरको आन्तरिक जैविक घडी र प्रकाश तथा खाने समयजस्ता बाह्य संकेतबीचको तालमेल बिग्रन्छ। यसले इन्सुलिन संवेदनशीलता, हार्मोन स्राव र बोसो पचाउने प्रक्रिया (लिपिड मेटाबोलिजम) मा नकारात्मक असर पारी अन्ततः मेटाबोलिक सिन्ड्रोमको जोखिम बढाउँछ।”

यद्यपि, राति अबेर सक्रिय हुने प्राकृतिक स्वभाव (क्रोनोटाइप) भए पनि पर्याप्त र स्फूर्तिदायक निद्रा लिने व्यक्ति र निद्रा-जागरण चक्र नै अव्यवस्थित भएका व्यक्तिबीच स्वास्थ्य जोखिममा भिन्नता हुने अध्ययनले औंल्याएको छ।

अबेर खाने बानीको प्रभाव

अध्ययनमा सहभागी ६६ जना अबेर खाना खाने व्यक्तिहरूमध्ये ३९ जना उच्च जोखिम समूह (MetS-H) मा परेका थिए। अबेर सुत्ने र अबेर खाने दुवै बानी भएका ७३ प्रतिशत व्यक्तिमा मेटाबोलिक स्वास्थ्य जोखिमका कारकहरू देखिएका थिए, जबकि समयमै सुत्ने र खानेहरूमा यो अनुपात ४३ प्रतिशत मात्र थियो।

यसले बलियो सहसम्बन्ध देखाए पनि अवलोकनमूलक तथ्याङ्कले मात्र प्रत्यक्ष कारण प्रमाणित गर्न नसक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको भनाइ छ। किनकि अबेर खाने बानी प्रायः अनियमित निद्रा र कम गुणस्तरको खानपानसँग पनि जोडिएको हुन्छ। विज्ञहरूका अनुसार दिनको सुरुवाती समयमा शरीरको ग्लुकोज सहनशीलता र पाचन क्रिया बढी सक्रिय हुने भएकाले ‘के खान्छौँ’ सँगै ‘कहिले खान्छौँ’ (क्रोनोन्युट्रिशन) भन्ने कुराले उत्तिकै महत्त्व राख्छ।

उमेर र तौल (बीएमआई) को भूमिका

अध्ययनमा उच्च जोखिम समूह (MetS-H) मा परेका व्यक्तिहरू न्यून जोखिम समूह (MetS-L) का तुलनामा बढी उमेरका र उच्च बडी मास इन्डेक्स (BMI) भएका थिए।

बीएमआई ३० भन्दा बढी हुँदा मेटाबोलिक सिन्ड्रोमको जोखिम पहिले नै उच्च हुन्छ र उमेर बढ्दै जाँदा यो झन् थपिँदै जान्छ। त्यसैले अनुसन्धानकर्ताहरूले खाने र सुत्ने समयको स्वतन्त्र प्रभाव मापन गर्दा उमेर र शरीरको बोसोको मात्रालाई पनि सन्तुलनमा राखेर विश्लेषण गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।

जोखिम घटाउने व्यावहारिक उपाय

मेटाबोलिक स्वास्थ्य जोगाउन जीवनशैलीमा साना तर सकारात्मक परिवर्तनहरू ल्याउन सकिन्छ:

खाने समय अगाडि सार्ने: सुत्नुभन्दा कम्तीमा २–३ घण्टा अगाडि नै बेलुकाको खाना खाने बानी बसाल्ने।

सुत्ने समय नियमित बनाउने: सुत्ने र उठ्ने समयलाई क्रमशः अगाडि ल्याएर शरीरको जैविक घडीसँग तालमेल मिलाउने।

सक्रिय जीवनशैली: दिउँसोको समयमा शारीरिक सक्रियता बढाउने र स्वस्थ तौल कायम राख्ने।

नेपालको सन्दर्भमा सान्दर्भिकता

नेपालका सहरी क्षेत्रहरूमा पनि राति अबेर भारी खाना खाने, अबेरसम्म मोबाइल वा टिभी हेरेर बस्ने र बिहान ढिलो उठेर हतारिने जीवनशैली तीव्र रूपमा बढ्दै छ। यो अध्ययनको निष्कर्ष नेपाली समाजका लागि पनि उत्तिकै व्यावहारिक छ। राति हल्का र समयमै खाना खाने, सुत्ने तालिका नियमित बनाउने, बिहानको प्राकृतिक घाममा केही समय बिताउने र दिनभर सक्रिय रहने जस्ता कम खर्चिला अभ्यासले दीर्घकालीन स्वास्थ्य जोखिमबाट बच्न ठूलो मद्दत पुर्‍याउँछन्।

(नोट: यो लेख सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र तयार पारिएको हो। व्यक्तिगत स्वास्थ्य समस्या वा उपचारका लागि चिकित्सकको सल्लाह लिनुहोला।)

संकलन अनुवाद – मेरिना गुरुङ