सेप्सिस (Sepsis) के हो?
– मेरिना गुरुङ
सेप्सिस एक ज्यान-मुस्तैनी चिकित्सकीय आपतकालीन अवस्था हो। यो तब हुन्छ जब शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले कुनै संक्रमणको जवाफमा अत्यधिक र अनियन्त्रित प्रतिक्रिया गर्छ। संक्रमणलाई मार्ने क्रममा, शरीरको यो प्रतिक्रियाले व्यापक सूजन (inflammation) निम्त्याउँछ, जसले शरीरको आफ्नै तन्तु र अंगहरूलाई क्षति पुर्याउँछ। यसले अंगको कार्यक्षमतामा कमी (organ dysfunction), शक (shock), र अन्ततः मृत्युसम्म निम्त्याउन सक्छ।
यो विश्वव्यापी रूपमा एक प्रमुख स्वास्थ्य समस्या हो। सन् २०२० मा, विश्वभर अनुमानित ४.८९ करोड (४८.९ मिलियन) केस र १.१ करोड (११ मिलियन) सेप्सिस-सम्बन्धी मृत्यु भएको थियो, जुन विश्वव्यापी कुल मृत्युको २०% हो।
१. शरीरमा के हुन्छ?
सेप्सिस सामान्यतया ब्याक्टेरियाको संक्रमणबाट सुरु हुन्छ, तर भाइरल (जस्तै इन्फ्लुएन्जा वा कोभिड-१९) वा फङ्गल संक्रमणबाट पनि हुन सक्छ।
सामान्य अवस्थामा, प्रतिरक्षा प्रणालीले संक्रमणसँग लड्छ, तर सेप्सिसमा यो प्रतिक्रिया गडबडी भई शरीरको तन्तुलाई नै क्षति पुर्याउँछ। यसले सूजनको शृङ्खला सुरु गर्छ जसले महत्त्वपूर्ण अंगहरूमा रक्तप्रवाहलाई बाधा पुर्याउँछ, जसलाई बहु-अंग विफलता सिन्ड्रोम (MODS) भनिन्छ। यदि यो सेप्टिक शक (Septic Shock) मा विकसित भयो भने, रक्तचाप खतरनाक रूपमा घट्छ र फोक्सो, मृगौला, कलेजो लगायत अन्य अंगलाई थप क्षति पुर्याउँछ।
२. लक्षण, चिन्ह र जोखिममा रहने व्यक्तिहरू
सेप्सिसको प्रारम्भिक लक्षणहरू सामान्य भएकाले निदान गर्न गाह्रो हुन सक्छ। सामान्य लक्षणहरू:
- मानसिक अवस्थामा परिवर्तन: अलमल, दिशाभ्रम, वा निद्रा लाग्नु।
- छिटो-छिटो सास फेर्नु र मुटुको धड्कन तीव्र हुनु।
- ज्वरो, कम्पन, वा अत्यधिक चिसो महसुस हुनु।
- छाला चिप्लो वा पसिनाले भिजेको हुनु।
- अत्यधिक पीडा वा असुविधा हुनु।
जोखिममा रहने व्यक्तिहरू (कुनै पनि व्यक्तिलाई हुन सक्छ, तर यी मानिसहरूलाई बढी जोखिम):
- ६५ वर्षभन्दा माथिका वृद्धवृद्धा र शिशुहरू।
- गर्भवती वा भर्खरै सुत्केरी भएका महिलाहरू।
- कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका (जस्तै: क्यान्सर, एचआइभीका बिरामी)।
- दीर्घरोगी (जस्तै: मधुमेह, मृगौला वा फोक्सोको रोग)।
- अस्पतालमा भर्ना भएका बिरामीहरू, विशेषगरी आइसियू (ICU) मा वा नसामा क्याथेटर राखिएकाहरू।
३. निदान (Diagnosis)
सेप्सिस एक आपतकालीन अवस्था हो। यदि शंका लाग्यो भने, तुरुन्त चिकित्सकीय सहायता लिनु पर्छ। निदानका लागि:
- शारीरिक परीक्षण: ज्वरो, मुटुको धड्कन बढेको, कम रक्तचाप, सास फेर्न गाह्रो।
- SOFA स्कोर: अंगको कार्यक्षमता मापन गर्ने स्कोर (संक्रमण + SOFA स्कोरमा २ अंक वा सोभन्दा बढी वृद्धि भएमा सेप्सिस पुष्टि)। द्रुत जाँचका लागि qSOFA स्कोर प्रयोग गरिन्छ।
- प्रयोगशाला परीक्षण: संक्रमणको किटाणु पहिचान गर्न रगतको कल्चर (culture) र तन्तु क्षतिको जाँच गर्न रगतमा ल्याक्टेट (lactate) मापन।
४. उपचार (Treatment)
सेप्सिसको उपचार तुरुन्त सुरु गर्नुपर्छ। मुख्य उपचारका आधारहरू:
- एन्टिबायोटिक: फराकिलो स्पेक्ट्रमका एन्टिबायोटिकहरू सकेसम्म पहिलो १ घण्टाभित्र दिइन्छ।
- इन्ट्राभेनस (IV) फ्लुइड (नसामा तरल पदार्थ): रक्तचाप कायम राख्न पहिलो ३ घण्टाभित्र ३० mL/kg IV क्रिस्टलोइड फ्लुइड दिइन्छ।
- भासोप्रेसर (Vasopressors): यदि फ्लुइडले मात्र रक्तचाप नधानेमा, रक्तनली साँघुरो पारी रक्तचाप बढाउने औषधि दिइन्छ।
- संक्रमणको स्रोत नियन्त्रण: कहिलेकाहीँ पीप (अब्सेस) निकाल्न वा संक्रमित तन्तु हटाउन शल्यक्रिया गर्नुपर्छ।
- सहायक उपचार: अक्सिजन, मृगौला डायलासिस, वा फोक्सोले काम नगर्दा मेकानिकल भेन्टिलेटर (सास फेर्न मेसिन) को प्रयोग।
५. दीर्घकालीन परिणाम (Outlook)
धेरै मानिसहरू हल्का सेप्सिसबाट निको हुन्छन्, तर यो अवस्था गम्भीर छ। सेप्टिक शक को मृत्युदर ३०% देखि ४०% सम्म हुन्छ। यसबाहेक, बाँच्नेहरू प्रायः दीर्घकालीन शारीरिक, संज्ञानात्मक (cognitive), र मानसिक समस्याहरूबाट ग्रस्त हुन्छन्, जसका लागि दीर्घकालीन पुनर्वास र सहायता आवश्यक पर्छ।
चेतावनी: यदि तपाईं वा अरू कसैलाई संक्रमण बिग्रँदै गएको छ, वा अलमल, सास फेर्न गाह्रो, वा अत्यधिक असुविधा देखिन्छ भने, तुरुन्त आपतकालीन स्वास्थ्य सेवा लिनुहोस्।
सन्दर्भ (References)
- Rudd KE, Johnson SC, Agesa KM, et al. (2020). Global, regional, and national sepsis incidence and mortality, 1990–2017: analysis for the Global Burden of Disease Study. The Lancet, 395(10219), 200-211. (यसै अध्ययनमा ४.८९ करोड केस र १.१ करोड मृत्युको तथ्याङ्क उल्लेख छ)।
- Singer M, Deutschman CS, Seymour CW, et al. (2016). The Third International Consensus Definitions for Sepsis and Septic Shock (Sepsis-3). JAMA, 315(8), 801-810. (यसमा SOFA र qSOFA मापदण्डको परिभाषा दिइएको छ)।
- Evans L, Rhodes A, Alhazzani W, et al. (2021). Surviving Sepsis Campaign: International Guidelines for Management of Sepsis and Septic Shock 2021. Critical Care Medicine / Intensive Care Medicine. (यसमा १ घण्टाभित्र एन्टिबायोटिक, ३० mL/kg फ्लुइड, र भासोप्रेसरको प्रयोगसम्बन्धी दिशानिर्देश छ)।
- World Health Organization (WHO). Sepsis Fact Sheet. (विश्व स्वास्थ्य संगठनको तथ्यपत्र – सेप्सिसको विश्वव्यापी बोझ र जोखिम कारकहरूको लागि)।
