भेप (vaping): आकर्षक खोलभित्र लुकेको खतरनाक भ्रम

धेरै युवा भेपलाई केवल ‘स्वादिलो पानीको बाफ’ मात्र ठान्छन् र यसलाई हानिरहित सम्झन्छन्। तर, यो एउटा गम्भीर र खतरनाक भ्रम हो। फेसन र ‘कूल’ देखिने बहानामा आफ्नो अमूल्य स्वास्थ्य कति जोखिममा परिरहेको छ? जान्नुहोस् यी तीता तथ्यहरू:

भेप किन स्वास्थ्यका लागि हानिकारक छ?

१. निकोटिनको कडा लत र मस्तिष्कमा असर

भ्रम र यथार्थ: ‘निकोटिन रहित’ भनिएका अधिकांश भेपमा पनि लुकीछिपी निकोटिन मिसाइएको हुन्छ।

मस्तिष्कको क्षति: निकोटिनले २५ वर्ष उमेरसम्म विकास भइरहेको युवा मस्तिष्कलाई प्रत्यक्ष क्षति पुर्‍याउँछ। यसले स्मरणशक्ति, एकाग्रता र सिक्ने क्षमतामा ह्रास ल्याउँछ।

मानसिक तनाव: एकचोटि लत लागेपछि भेप नपाउँदा तीव्र चिन्ता, चिडचिडापन र छटपटी (Withdrawal Symptoms) हुन थाल्छ।

२. एरोसोल ‘पानीको बाफ’ होइन, रसायनको सम्मिश्रण हो

भेपबाट निस्कने धुवाँ सामान्य बाफ होइन, यो रासायनिक एरोसोल हो जसमा निम्न घातक तत्व हुन्छन्:

भारी धातुहरू: सिसा (Lead), निकल र टिन—जसले फोक्सो र आन्तरिक अङ्गहरूलाई बिस्तारै नष्ट गर्छन्।

स्वादिलो रसायन (Diacetyl): यसले ‘पपकर्न फोक्सो’ (Popcorn Lung) नामक निकै गम्भीर, निको नहुने र स्थायी रोग निम्त्याउँछ।

अति सूक्ष्म कणहरू: यी कण फोक्सोको गहिराइसम्म पुगेर भित्री सुजन (Inflammation) र श्वासप्रश्वासको समस्या पैदा गर्छन्।

३. फोक्सो र मुटुको आकस्मिक क्षति

EVALI को जोखिम: भेपको प्रयोग सिधै EVALI (भेप प्रयोगजन्य फोक्सोको गम्भीर चोट) सँग जोडिएको छ, जसले मानिसलाई सिधै अस्पतालको आईसीयू (ICU) पुर्‍याउन सक्छ।

स्ट्यामिना घट्ने: नियमित भेपिङले फोक्सोको क्षमता घटाउँछ, जसले गर्दा खेलकुद वा सामान्य शारीरिक काम गर्दा पनि छिट्टै थकाइ लाग्छ।

मुटुमा तनाव: निकोटिनले रक्तचाप र मुटुको धड्कन अनियन्त्रित रूपमा बढाउँछ, जसले भविष्यमा हृदयाघात (Heart Attack) को जोखिम निम्त्याउँछ।

४. धूमपान र अन्य लुकेका खतराहरू

चुरोटको ढोका: अध्ययनअनुसार भेप गर्ने युवाहरू पछि गएर साधारण चुरोट वा अन्य लागूपदार्थ सुरु गर्ने सम्भावना ३ देखि ४ गुणा बढी हुन्छ।

मुखको स्वास्थ्य: यसले गिजाबाट रगत आउने, पुरानो घाँटी दुखाइ र मुखको दुर्गन्ध बढाउँछ।

वातावरणीय प्रदूषण: एकपटक मात्र प्रयोग हुने (Disposable) भेप र पडहरूमा ब्याट्री र प्लास्टिक हुन्छ, जुन कहिल्यै सड्दैन र प्रकृतिलाई ठूलो नोक्सान पुर्‍याउँछ।

मुख्य कुरा: भेप न त ‘कूल’ हो, न त सुरक्षित। यसले तपाईंको स्वास्थ्य, पैसा र स्वतन्त्रता (लतको माध्यमबाट) चोर्छ।

नेपालमा भेपको स्थिति र सरकारी कदम

नेपाल सरकारले सन् २०२५ मार्चदेखि भेपको आयात, बिक्री-वितरण र प्रयोगमा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाइसकेको छ। युवामा यसको बढ्दो लत र वैधानिक रूपमा भइरहेको आर्थिक नोक्सानीलाई रोक्न यो कदम चालिएको हो।

भयावह तथ्याङ्क: प्रतिबन्ध लाग्नुअघिको अन्तिम आर्थिक वर्षमा मात्रै नेपालमा चीनबाट ३२ लाखभन्दा बढी भेप उपकरण आयात भएको थियो, जसको बजार मूल्य करिब २१ करोड रुपैयाँ थियो।

विद्यार्थीहरूमा भ्रम: सन् २०२३ को अध्ययन अनुसार काठमाडौंका स्नातक (Bachelors) तहका २१.२% विद्यार्थीले जीवनमा कम्तीमा एकपटक भेप प्रयोग गरेका थिए। चिन्ताको विषय त के छ भने, ३०% विद्यार्थी अझै पनि यसलाई चुरोटभन्दा कम हानिकारक ठान्छन् र ३४.८% ले यसले चुरोट छोड्न मद्दत गर्छ भन्ने भ्रम पालेका छन्।

युवालाई भेपबाट जोगाउन अब के गर्ने? (मुख्य चुनौती र उपायहरू)

नेपालमा प्रतिबन्ध लागे पनि कालोबजारी, अनलाइन बिक्री र अवैध तस्करी अझै पनि मुख्य चुनौतीका रूपमा रहेका छन्। यसलाई रोक्न निम्न ५ उपायहरू अपनाउनु जरुरी छ:

युवालाई जोगाउने पञ्चसूत्रीय रणनीति  :

*कानूनी कडाइ र भन्सार नियन्त्रण

*चेतनामूलक विद्यालय पाठ्यक्रम

*डिजिटल/अनलाइन नियमन

*समुदाय र साथीभाइको काउन्सिलिङ

१. कानूनी कार्यान्वयनमा कडाइ: स्वास्थ्य मन्त्रालय, गृह मन्त्रालय, भन्सार र प्रहरी प्रशासनबीच समन्वय गरी सीमा नाकामा अवैध तस्करीको नेटवर्क तोड्नुपर्छ। बजार र शैक्षिक संस्था वरपर कडा निगरानी गरिनुपर्छ।

२. भ्रम निवारण अभियान: भेप ‘सुरक्षित’ वा ‘धूमपान छोड्ने माध्यम’ होइन भन्ने तथ्यलाई बुझाउन सरकारी र सामाजिक स्तरबाट सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालमा व्यापक अभियान चलाउनुपर्छ।

३. शैक्षिक क्षेत्रको भूमिका: विद्यालय र कलेजको पाठ्यक्रममा भेप र इ-सिगरेटका शैक्षिक जोखिमबारे तथ्यहरू समावेश गर्ने। शिक्षकहरूलाई भेपका आधुनिक उपकरणहरू (जुन पेन वा पेनड्राइभ जस्तै देखिन्छन्) चिन्न सक्ने तालिम दिने।

४. काउन्सिलिङ र सहयोग: लतमा फसिसकेका युवाहरूका लागि सजिलै मद्दत पाउने वातावरण बनाउने। यसका लागि सरकारको राष्ट्रिय क्विटलाइन (Quitline) ११३२ को व्यापक प्रचार गर्ने, जहाँ निःशुल्क र गोपनीय परामर्श पाइन्छ।

५. अनलाइन सामग्रीको सेन्सरसिप: सामाजिक सञ्जालमा (टिकटक, इन्स्टाग्राम, फेसबुक) भेपलाई ‘ग्ल्यामरस’ रूपमा प्रस्तुत गर्ने अकाउन्ट र विज्ञापनहरूलाई कडा निगरानी र ब्लक गर्ने।

निष्कर्ष:

नेपालका युवालाई भेपको अदृश्य जालबाट जोगाउन केवल प्रतिबन्धको कागज मात्र पर्याप्त छैन। यसका लागि सरकारको कडा कदम, परिवारको निगरानी, विद्यालयको शिक्षा र स्वयम् युवाहरूको सचेतता आवश्यक छ।

सम्झनुहोस्: तपाईंको फोक्सो जीवनभरका लागि हो। केही मिनेटको ‘स्वादिलो बाफ’ र नशका लागि आफ्नो भविष्य दाउमा नलगाउनुहोस्!

– पी. समर