श्वसन प्रणाली कसरी काम गर्छ?

श्वसन प्रणाली

हामी कसरी सास फेर्छौं

श्वसन सम्बन्धी अवस्थाहरू

सारांश

श्वसन प्रणालीले हावालाई फोक्सोसम्म पुर्‍याउँछ, जहाँबाट अक्सिजन रगतमा प्रवेश गरी शरीरका सबै कोषहरूमा पुग्छ। यो प्रणालीले शरीरबाट फोहोर ग्यासहरू पनि हटाउँछ र धुलोजस्ता कणका कारण हुने रोगबाट बच्न मद्दत गर्छ।

श्वसन प्रणालीले खोकी, हाच्छिउँ वा निल्ने क्रियाबाट धुलो, धुवाँ र तुवाँलोजस्ता हानिकारक कण शरीरभित्र जानबाट रोक्न मद्दत गर्छ।

श्वसन प्रणालीमा नाक, साइनस, फोक्सो, डायाफ्राम तथा अन्य अंग र संरचनाहरू पर्छन्।

यो लेखमा श्वसन प्रणालीका विभिन्न भाग, केही श्वसन सम्बन्धी अवस्थाहरू, मानिसले कसरी सास फेर्छ, फोक्सोको कार्य तथा श्वास भित्र लिने र बाहिर फाल्ने प्रक्रियाबारे चर्चा गरिएको छ।

श्वसन प्रणालीका भागहरू

श्वसन प्रणालीलाई माथिल्लो र तल्लो श्वसन मार्गमा विभाजन गरिन्छ। माथिल्लो श्वसन मार्गमा निम्न पर्छन्:

• नाक र नाक गुहा
• साइनस
• ग्रसनी (फ्यारिन्क्स)
• स्वरयन्त्र (ल्यारिन्क्स)

तल्लो श्वसन मार्गमा निम्न पर्छन्:

• फोक्सो
• श्वासनली (ट्राकिया)
• डायाफ्राम

तलका खण्डहरूमा श्वसन प्रणालीका प्रत्येक भागबारे थप विस्तारमा हेरिनेछ।

नाक र नाक गुहा

श्वसन प्रणालीको मुख्य बाहिरी खुल्ला भागका रूपमा नाकले नाक गुहाको अगाडिको भागलाई सुरक्षा गर्छ। नाक यस अर्थमा पनि विशेष छ कि यो श्वसन प्रणालीको बाहिरबाट देखिने एकमात्र भाग हो।

नाक गुहा श्वसन प्रणालीको सबैभन्दा माथिल्लो भाग हो, जसलाई नाकको सेप्टमले दुई भागमा विभाजन गर्छ। बाहिरको हावा प्रवेश गर्ने यो उत्तम बाटो हो, किनकि यसको भित्री भित्तामा रहेका रौं र म्युकसले हावा सफा गर्ने काम गर्छन्।

यस खोक्रो भागभित्र हावा न्यानो, ओसिलो र फिल्टर गरिन्छ, त्यसपछि मात्र फोक्सोमा पुग्छ। नाकले धुलो, ढुसी र अन्य प्रदूषक तत्वहरूलाई फोक्सोसम्म पुग्नबाट रोक्छ।

साइनस

प्यारानासल साइनस — अर्थात् नाकको वरिपरि रहेका — चार जोडी खोक्रा खाली ठाउँहरू हुन्, जो आँखाको माथि र तल हुन्छन्।

साना खुल्लाहरूद्वारा नाकसँग जोडिएका यी साइनसहरूले सास भित्र लिइएको हावाको तापक्रम र आर्द्रता नियमन गर्छन्। यी गुहाहरूले आवाजलाई पनि गहिराइ दिन्छन्।

साइनसहरू जन्मपछि विकसित हुन्छन् र करिब २० वर्षको उमेरमा अन्तिम आकारमा पुग्छन्।

ग्रसनी (फ्यारिन्क्स)

ग्रसनी, वा घाँटी, एक बहुउपयोगी मांसपेशीय नली हो, जो फनेलजस्तो आकारको हुन्छ। यसले मुख र नाकबाट हावालाई श्वासनली (ट्राकिया) सम्म पुर्‍याउँछ। यसले नाक र मुख गुहालाई स्वरयन्त्र र अन्ननलीसँग पनि जोड्छ।

ग्रसनी श्वसन र पाचन प्रणाली दुवैका लागि महत्त्वपूर्ण छ। यसले सास भित्र लिइएको हावालाई नाक गुहाबाट स्वरयन्त्र, श्वासनली र फोक्सोतर्फ जान दिन्छ।

ग्रसनीको नासोफ्यारिन्क्स भनिने भागमा एपिग्लोटिस हुन्छ। यसले अन्ननलीको बाटो छोपेर हावा पाचन प्रणालीमा जानबाट रोक्छ।

स्वरयन्त्र (ल्यारिन्क्स)

स्वरयन्त्रको श्वसन प्रणालीमा दोहोरो कार्य हुन्छ: फोक्सोसम्म हावा पुर्‍याउने नलीका रूपमा (खाना र पेय पदार्थले श्वासमार्ग रोक्नबाट पनि बचाउँदै) र “भ्वाइस बक्स” का रूपमा (जसमा बोलीका लागि स्वर तन्तुहरू हुन्छन्)।

स्वरयन्त्र करिब २ इन्चको नली हो, जो नौ कार्टिलेज टुक्राहरूले बनेको हुन्छ। यसले ग्रसनीलाई श्वासनलीसँग जोड्छ र लिगामेन्ट, झिल्ली तथा रेशायुक्त तन्तुले यसलाई एकसाथ जोडेर राख्छ।

फोक्सो

फोक्सो श्वसन प्रणालीका मुख्य अंगहरू हुन्, किनकि यसले सास फेर्ने क्रममा महत्त्वपूर्ण भूमिका — ग्यास एक्सचेन्ज — निर्वाह गर्छ।

मानिसले नाक र मुखबाट भित्र लिने हावामा अक्सिजन र अन्य ग्यासहरू हुन्छन्। अक्सिजन फोक्सोमा प्रवेश गर्छ, त्यसपछि रक्तप्रवाहमा जान्छ, जसले शरीरलाई सामान्य रूपमा काम गर्न सक्षम बनाउँछ। तर फोक्सोले रगतबाट कार्बन डाइअक्साइड पनि लिएर मानिसले सास फाल्दा हावामा छोड्छ।

प्रत्येक फोक्सोभित्र रहेका अंगुरजस्ता थैलीहरू, जसलाई एल्भियोली भनिन्छ, ले अक्सिजन र कार्बन डाइअक्साइडको साटासाट हुन दिन्छन्।

श्वासनली (ट्राकिया)

श्वासनली घाँटी र छातीको माथिल्लो भाग हुँदै तल जान्छ। यो चौडा, खोक्रो नली हो, जसले स्वरयन्त्रलाई फोक्सोका ब्रोन्काइ वा श्वासमार्गहरूसँग जोड्छ।

यसको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कार्य फोक्सोतर्फ र फोक्सोबाट हावाको आवागमन सुनिश्चित गर्नु हो। श्वास भित्र लिँदा र बाहिर फाल्दा फाइब्रोइलास्टिक झिल्ली फैलिन्छ र साँघुरिन्छ।

डायाफ्राम

डायाफ्राम फोक्सोको तल रहेको गुम्बज आकारको मांसपेशीय तह हो। यसले छातीलाई पेटबाट अलग गर्छ।

डायाफ्राम श्वसनको मुख्य मांसपेशीका रूपमा काम गर्छ र सास फेर्नमा सहयोग गर्छ। प्यारासिम्पाथेटिक स्नायु प्रणालीले डायाफ्राम र इन्टरकोस्टल मांसपेशीहरूको संकुचन र विश्रामलाई नियमन गर्छ।

श्वसन प्रणाली कसरी काम गर्छ?

सास फेर्ने दुई चरण हुन्छन्: भित्र लिने र बाहिर फाल्ने।

मानिसले सास भित्र लिँदा डायाफ्राम संकुचित भई तलतिर सर्छ। छातीमा बाँकी रहेको खाली ठाउँले फोक्सोलाई फैलिन दिन्छ। छातीका करङका मांसपेशीहरूले पनि छातीको गुहालाई ठूलो बनाउन मद्दत गर्छन्, जसले करङको पिञ्जरलाई माथि र बाहिरतिर तान्छ।

फोक्सो फैलिएपछि हावा नाक र मुखबाट भित्र जान्छ। हावा श्वासनली हुँदै फोक्सोमा पुग्छ, जसले मानिसलाई सास फेर्न सक्षम बनाउँछ।

अक्सिजन र कार्बन डाइअक्साइडको साटासाट सास बाहिर फाल्नुअघि हुन्छ। मानिसले सास बाहिर फाल्दा डायाफ्राम शिथिल हुन्छ, फोक्सो पुनः साँघुरिन्छ र हावा फोक्सोबाट बाहिर जान्छ।

श्वसन प्रणालीका रोगहरू

श्वसन प्रणाली जटिल भएकाले यसलाई धेरै स्वास्थ्य अवस्थाहरूले असर गर्न सक्छन्। तलका खण्डहरूमा केही श्वसन सम्बन्धी अवस्थाहरूबारे थप विस्तारमा हेरिनेछ।

दम (अस्थमा)

दम एक दीर्घकालीन, लामो समयसम्म रहने सूजनपूर्ण अवस्था हो, जसले श्वासमार्गलाई असर गर्छ। यसका लक्षणहरू परिवर्तनशील र पुनः पुनः देखिने हुन्छन्, जसमा खोकी, छाती कस्सिने र सास फेर्न गाह्रो हुने पर्छन्।

अन्य औषधिहरूसँगै चिकित्सकहरूले यो अवस्थाको उपचारका लागि कर्टिकोस्टेरोइड भएका इन्हेलरहरू लेख्न सक्छन्।

सेन्टर फर डिजिज कन्ट्रोल एन्ड प्रिभेन्सन (CDC) का अनुसार संयुक्त राज्य अमेरिकाका करिब ७.७% वयस्कहरूलाई दम छ।

दीर्घकालीन अब्स्ट्रक्टिभ पल्मोनरी डिजिज (COPD)

COPD एक यस्तो अवस्था हो, जो समयसँगै बढ्दै जान्छ र सास फेर्न कठिन बनाउँछ।

धेरै धूम्रपान गर्ने व्यक्तिहरूलाई श्वासमार्गमा सूजन आउन सक्छ, जसले फोक्सोलाई पर्याप्त हावा भित्र लिन र बाहिर फाल्न गाह्रो बनाउँछ।

COPD का लक्षणहरूमा सास फेर्न गाह्रो हुने, लगातार खोकी लाग्ने र बारम्बार छातीको संक्रमण हुने पर्छन्।

COPD का ट्रिगरबारे यहाँ जान्नुहोस्।

ब्रोन्काइटिस

ब्रोन्काइटिसको लक्षण फोक्सोका श्वासमार्गहरूमा सूजन हो। श्वासमार्गमा सूजन आउँदा त्यहाँ धेरै म्युकस बन्छ, जसले खोकी, घ्यारघ्यार र थकान निम्त्याउँछ।

ब्रोन्काइटिसका दुई मुख्य प्रकार छन्: तीव्र (acute) र दीर्घकालीन (chronic)। दीर्घकालीन ब्रोन्काइटिस COPD को एक रूप हो।

चिकित्सकले ब्रोन्काइटिसको उपचार एन्टिबायोटिकले गर्न सक्छन् र श्वासमार्गमा भएको बाक्लो म्युकसलाई पातलो बनाउन प्रशस्त तरल पदार्थ पिउन सल्लाह दिन सक्छन्।

साइनोसाइटिस

साइनोसाइटिसले नाकभित्रका हावा गुहाहरूमा सूजन ल्याउन सक्छ र अनुहार दुख्ने, टाउको दुख्ने तथा नाक बन्द हुने वा बग्ने समस्या निम्त्याउन सक्छ।

यो सामान्यतया संक्रमणका कारण विकसित हुन्छ र नाक स्प्रे, तरल पदार्थ, पीडानाशक औषधि तथा डिकन्जेस्टेन्टले उपचार गर्न सकिन्छ।

निमोनिया

ब्याक्टेरिया, भाइरस र ढुसी सबैले निमोनिया निम्त्याउन सक्छन्।

यसका लक्षणहरूमा उच्च ज्वरो, खोकी, सास फेर्न गाह्रो हुने र छाती दुख्ने पर्छन्।

चिकित्सकले सामान्यतया निमोनियाको उपचार एन्टिबायोटिकले गर्छन्। गम्भीर अवस्थामा उनीहरूले अस्पताल भर्नाको सिफारिस पनि गर्न सक्छन्।

फोक्सोको क्यान्सर

फोक्सोको क्यान्सर फोक्सोबाट सुरु हुन्छ, तर लिम्फ नोड्स वा शरीरका अन्य भागहरूमा फैलिन सक्छ।

फोक्सोको क्यान्सरका दुई प्रकार छन्: स्मल सेल र नन-स्मल सेल फोक्सो क्यान्सर। रोग कति अगाडि बढेको छ भन्ने आधारमा यिनको उपचार फरक-फरक हुन्छ।

फोक्सोको क्यान्सर खतरनाक हुन्छ किनकि धेरै व्यक्तिमा रोग अग्रवस्थामा पुगेपछि मात्र लक्षणहरू देखिन्छन्।

सारांश

औसतमा मानिसहरूले प्रति मिनेट १०–२० पटक सास फेर्छन्। यसको अर्थ जीवनको गुणस्तरका लागि कुशल श्वसन प्रणाली आवश्यक छ।

यदि फोक्सोले अक्सिजन र कार्बन डाइअक्साइडको साटासाट कुशलतापूर्वक गर्न सकेन भने सास फेर्न गाह्रो हुने र थकान जस्ता स्वास्थ्य समस्या आउन सक्छन्।

धेरै कार्यरत भागहरू भएकाले श्वसन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्नु महत्त्वपूर्ण छ। मानिसहरूले धूम्रपान नगरी, स्वस्थ आहार लिई र नियमित व्यायाम गरेर यसलाई स्वस्थ राख्न सक्छन्।

–मेरिना गुरुङ