स्क्रब टाइफस (Scrub Typhus): एक विस्तृत परिचय
– पि. समर
स्क्रब टाइफस ओरिएन्टिया सुत्सुगामुसी (Orientia tsutsugamushi) नामक ब्याक्टेरियाको कारणले हुने एउटा गम्भीर संक्रामक रोग हो। नेपालमा विशेष गरी वर्षायाम (मनसुन) र त्यसपछिको समयमा यो रोग एउटा प्रमुख जनस्वास्थ्य समस्याको रूपमा देखा पर्छ।
१. रोगको कारण र सर्ने तरिका (Cause & Transmission)
रोगाणु: यो रोग Orientia tsutsugamushi नामक ब्याक्टेरियाका कारण हुन्छ।
वाहक (Vector): यो ब्याक्टेरिया मुख्यतया ट्रोम्बिकुलिड माइट (Trombiculid Mite) को लार्भा अवस्था, जसलाई चिगर (Chigger) भनिन्छ, को टोकाइबाट मानिसमा सर्छ।
संक्रमण चक्र: चिगरहरू सामान्यतया मुसा, भोल (Voles) तथा खेतबारीका साना जनावरहरूमा बस्छन्। जब संक्रमित चिगरले मानिसलाई टोक्छ, तब ब्याक्टेरिया शरीरमा प्रवेश गर्छ।
उच्च जोखिम समूह:
खेतबारी वा झाडीमा काम गर्ने किसान तथा मजदुर।
झाडी, घाँसे मैदान वा वनजङ्गल नजिक बस्ने वा जाने व्यक्तिहरू।
घरवरपर मुसा वा अन्य घरपालुवा जनावरहरूको नजिक रहने मानिसहरू।
२. लक्षणहरू (Symptoms)
चिगरले टोकेको ६ देखि २१ दिन (औसत १०–१२ दिन) भित्र लक्षणहरू देखिन थाल्छन्।
ज्वरो र चिसो लाग्नु: एकाएक उच्च ज्वरो आउनु र कांप्नु।
एस्कार (Eschar – मुख्य पहिचान): चिगरले टोकेको ठाउँमा पहिले सानो फोका उठ्छ र पछि कालो, पपडी जस्तो घाउ बन्छ। यो प्रायः काखी, जाँघ, कम्मर वा भित्री अङ्गहरू नजिक देखिन्छ। (यो सबै बिरामीमा नदेखिन पनि सक्छ)।
टाउको र शरीर दुख्नु: तीव्र टाउको दुखाइ, मांसपेशी र जोडहरू दुख्नु।
दाग वा दाना आउनु (Rash): शरीरमा रातो दाग वा दानाहरू देखा पर्नु।
लिम्फ नोड्स सुन्निने: गर्दन, काखी वा साप्राको गिर्खा (Lymph nodes) सुन्निनु।
अन्य लक्षण: पेट दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने, पखाला लाग्ने तथा गम्भीर अवस्थामा भ्रम (Confusion) वा चेतना हराउने (Coma) हुन सक्छ।
३. निदान (Diagnosis)
स्क्रब टाइफसका लक्षणहरू डेंगु, टाइफाइड, वा मलेरियासँग मिल्दाजुल्दा हुने भएकाले प्रयोगशाला परीक्षण आवश्यक हुन्छ।
क्लिनिकल परीक्षण: चिकित्सकद्वारा लक्षणहरू र ‘एस्कार’ (Eschar) को उपस्थिति जाँच।
सेरोलोजी परीक्षण (Serological Tests): रगतमा एन्टिबडी (IgM/IgG) पत्ता लगाउन (उदा. ELISA, IFA)।
पीसीआर परीक्षण (PCR Test): ब्याक्टेरियाको DNA पत्ता लगाउनका लागि उच्च प्रविधिको परीक्षण।
४. उपचार (Treatment)
मुख्य औषधि: डक्सीसाइक्लिन (Doxycycline) यो रोगको उपचारका लागि प्राथमिक र सबैभन्दा प्रभावकारी एन्टिबायोटिक हो।
वैकल्पिक औषधि: एजिथ्रोमाइसिन (Azithromycin), विशेष गरी गर्भवती महिला र बालबालिकाहरूका लागि सुरक्षित मानिन्छ।
समयमै उपचार: समयमै औषधि सुरु गरेमा बिरामी छिट्टै निको हुन्छन्। उपचारमा ढिलाइ भएमा बहु-अङ्ग विफलता (Multi-organ dysfunction) भई ज्यान जाने जोखिम रहन्छ।
५. रोकथाम र नियन्त्रण (Prevention)
स्क्रब टाइफसविरुद्ध हालसम्म कुनै खोप (Vaccine) उपलब्ध छैन। त्यसैले रोकथामका उपाय अपनाउनु नै उत्तम विकल्प हो:
सुरक्षित पोशाक: खेतबारी वा झाडीमा जाँदा लामो बाहुला भएको लुगा, लामो प्यान्ट र जुत्ता-मोजा लगाउने।
कीटनाशक/किट भगाउने मलहम: छाला वा कपडामा DEET युक्त किट निरोधक (Insect Repellent) प्रयोग गर्ने।
वातावरणीय सरसफाइ: घर वरपरका झाडी, घाँस नियमित सफा गर्ने।
मुसा नियन्त्रण: अन्न भण्डारण सुरक्षित तरिकाले गरी घर तथा वरपर मुसाको बासस्थान नष्ट गर्ने।
६. नेपालमा स्क्रब टाइफसको अवस्था (Situation in Nepal)
उपेक्षित रोग: नेपालमा यसलाई एउटा महत्त्वपूर्ण तर उपेक्षित उष्णकटिबंधीय रोग (Neglected Tropical Disease) का रूपमा लिइन्छ।
संक्रमणको दर: तीव्र ज्वरो (Acute Febrile Illness) भएका बिरामीहरूमध्ये करिब १९.३१% मा स्क्रब टाइफस पुष्टि भएको अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
क्षेत्रीय वितरण: बागमती प्रदेश (५९.४६%) मा सबैभन्दा बढी केसहरू दर्ता भएका छन्। चितवन, नवलपुर, बागलुङ, सल्यान लगायतका जिल्लाहरू उच्च जोखिममा रहेका छन्।
मौसम: नेपालमा विशेष गरी अगस्ट महिना (२६.३३%) र मनसुन/मनसुन उत्तरार्धका समयमा यसको प्रकोप बढी देखिन्छ।
मृत्यु दर: नेपालमा यस रोगको मृत्यु दर करिब २.५६% रहेको छ।
सन्दर्भ सामग्रीहरू (References)
Epidemiology and Disease Control Division (EDCD), Nepal: Guidelines on Prevention, Control and Management of Scrub Typhus in Nepal.
World Health Organization (WHO): Scrub Typhus Factsheet & Surveillance Data.
Journal of Nepal Health Research Council (JNHRC): Studies on Seroprevalence and Epidemiology of Scrub Typhus in Nepal.
