समीक्षा र परिमार्जन: क्याल्सियम र भिटामिन डी सप्लिमेन्टले वृद्धवृद्धाको हड्डी बलियो बनाउन ‘नगण्य’ भूमिका खेल्ने नयाँ अध्ययनको निष्कर्ष

बढ्दो उमेरसँगै हड्डीको घनत्व (Bone Density) र द्रव्यमान (Mass) घट्नु एक प्राकृतिक प्रक्रिया हो। यसले गर्दा हड्डीहरू मसिना र छिद्रयुक्त (Porous) बन्दै जान्छन्, जसका कारण वृद्धवृद्धाहरू लड्ने र हड्डी भाँचिने (Fracture) जोखिम उच्च हुन्छ। विशेष गरी महिलाहरूमा रजोनिवृत्ति (Menopause) पछि हर्मोनल परिवर्तनका कारण हड्डीको क्षति तीव्र रूपमा बढ्छ।

विश्वभर अनजानमा हुने चोटपटक र मृत्युको दोस्रो प्रमुख कारण ‘लड्नु’ (Falls) लाई मानिन्छ। अहिलेसम्म उमेर बढ्दै जाँदा हड्डी सुरक्षित राख्न क्याल्सियम र भिटामिन डी सप्लिमेन्ट (पूरक औषधि) खानु उत्तम उपाय मानिँदै आएको थियो। तर, प्रख्यात चिकित्सा जर्नल बीएमजे (BMJ) मा प्रकाशित एक नयाँ व्यापक समीक्षाले यो धारणालाई चुनौती दिएको छ।

अध्ययनको मुख्य निष्कर्ष: सप्लिमेन्टको प्रभाव नगण्य

अनुसन्धानकर्ताहरूले झन्डै १ लाख ५४ हजार वयस्कहरू सहभागी भएका ६९ वटा क्लिनिकल परीक्षणहरूको विस्तृत विश्लेषण गरेका थिए।

कमजोर सुरक्षा: क्याल्सियम, भिटामिन डी वा यी दुवैको संयुक्त सप्लिमेन्टले सामान्य वृद्धवृद्धामा समग्र फ्र्याक्चरको जोखिम घटाउन निकै कम अर्थात् नगण्य मात्रै भूमिका खेल्ने पाइएको छ।

विशिष्ट फ्र्याक्चरमा अप्रभावकारी: नितम्बको हड्डी (Hip) भाँचिने जोखिम रोक्न वा अचानक लड्ने समस्या कम गर्न पनि यी सप्लिमेन्टहरू सोचेजस्तो प्रभावकारी देखिएनन्।

विज्ञहरूको सुझाव: औषधि मात्र समाधान होइन

यस अध्ययनमा संलग्न नभएका मेमोरियलकेयर मेडिकल ग्रुपका इन्टर्निस्ट डा. डुङ ट्रिन्हका अनुसार, यस निष्कर्षबाट बिरामीहरू अत्तालिनु वा आफ्ना डाक्टरले तोकेका औषधिहरू आफैं बन्द गर्नु हुँदैन।

“यो अध्ययनले के स्पष्ट पार्छ भने, सामान्य वृद्धवृद्धाका लागि केवल सप्लिमेन्टको चक्की खानु मात्रै हड्डी जोगाउने पूर्ण रणनीति होइन। तर ओस्टियोपोरोसिस (हड्डी क्षय रोग), मिर्गौला रोग, वा गम्भीर भिटामिन डी र क्याल्सियमको कमी भएका बिरामीहरूका लागि भने डाक्टरको सल्लाहमा व्यक्तिगत उपचार आवश्यक पर्छ।”

— डा. डुङ ट्रिन्ह

त्यस्तै, ड्यूक युनिभर्सिटी स्कूल अफ मेडिसिनकी अर्थोपेडिक सर्जरीकी सहायक प्राध्यापक डा. जोसेलिन विटस्टेन भन्छिन्—”क्याल्सियमलाई औषधि भन्दा पनि प्राकृतिक खाद्य पदार्थको माध्यमबाट शरीरमा पुर्‍याउनु बढी फाइदाजनक हुन्छ।”

हड्डीका लागि आवश्यक अन्य पोषक तत्वहरू (Food Matrix):

हड्डीलाई केवल क्याल्सियम मात्र नभई अन्य सूक्ष्म र ठूला पोषक तत्वहरूको तालमेल (Food Synergy) चाहिन्छ:

म्याग्नेसियम: भिटामिन डीलाई सक्रिय बनाउन र हड्डीको संरचना मजबुत राख्न।

भिटामिन सी: कोलाजेन निर्माणमा मद्दत गर्न।

भिटामिन के२ (K2): हड्डीको खनिजीकरण (Mineralization) प्रक्रियाका लागि।

प्रोटिन र आहारीय फाइबर (Dietary Fiber): आन्द्राका स्वस्थ ब्याक्टेरिया मार्फत हड्डी खिइने प्रक्रियालाई रोक्न।

हड्डी मजबुत राख्न र फ्र्याक्चरबाट बच्न के गर्ने?

सप्लिमेन्टको बोतलमा मात्र भर पर्नुको साटो उमेर बढ्दै जाँदा निम्न उपायहरू अपनाउनु बढी प्रभावकारी हुन्छ:

१. शारीरिक व्यायाम र सन्तुलन (Exercise & Balance)

शक्ति प्रशिक्षण (Strength Training): हप्तामा २ देखि ३ दिन हलुका तौल उठाउने वा प्रतिरोध (Resistance) व्यायाम गर्दा ढाड र मेरुदण्डको हड्डीको घनत्व बढ्छ।

प्रभावकारी व्यायाम (Impact Exercises): उफ्रिने, खुट्टा ठोक्काउने (Stumping) वा हिल ड्रप जस्ता व्यायामले हड्डी निर्माण प्रक्रिया (Mechanotransduction) लाई उत्तेजित गर्छ। ओस्टियोपोरोसिस भएकाहरूले यो बिस्तारै सुरु गर्नुपर्छ।

नियमित हिँडडुल: दैनिक हिँड्ने बानीले हिप फ्र्याक्चरको जोखिमलाई धेरै हदसम्म कम गर्छ।

२. सुरक्षित वातावरण र स्वास्थ्य जाँच

लड्ने समस्या मांसपेशीको कमजोरी, चक्कर लाग्ने, वा कमजोर दृष्टिका कारण पनि हुन सक्छ। यसका लागि:

नियमित रूपमा आँखा र कानको जाँच गराउने।

घरभित्र चिप्लने खालका साना गलैंचाहरू हटाउने र राती हिँड्नका लागि उज्यालो ‘नाइट लाइट’ को व्यवस्था गर्ने।

धुम्रपान नगर्ने र मदिराको सेवनलाई सीमित गर्ने।

निष्कर्ष:

उमेर बढ्दै जाँदा हड्डी स्वस्थ राख्न केवल भिटामिन र क्याल्सियमका चक्कीमा मात्र निर्भर रहनु पर्याप्त हुँदैन। सन्तुलित प्राकृतिक आहार, नियमित व्यायाम, र सक्रिय जीवनशैली नै फ्र्याक्चर र लड्ने जोखिमबाट बच्ने सबैभन्दा उत्तम र दिगो उपाय हो।

एम एन टी मा प्रकाशित कोरी पेल्क द्वारा लिखित लेखको अनुवाद (हेल्थ रिडर्स)