ईओसिनोफिलिक इसोफाजाइटिस (EoE) को बारेमा जान्नुपर्ने कुराहरू

चिकित्सकीय रूपमा समीक्षा गरिएको — डा. किन राओ द्वारा — लेखन: आरोन कन्डोला  अगस्ट १, २०२५

परिभाषा र परिचय

ईओसिनोफिलिक इसोफाजाइटिस (EoE) घाँटी (ग्रासनली – मुखबाट पेटसम्म जोडिने नली) को एक पुरानो (क्रोनिक) सूजन सम्बन्धी अवस्था हो।

EoE मा, ईओसिनोफिल्स भनिने सेतो रक्त कोशिकाहरू घाँटीको भित्री तहमा असामान्य रूपमा जम्मा हुन्छन्। यी कोशिकाहरूले सूजन गराउने पदार्थहरू छोड्छन्, जसले गर्दा घाँटीमा पुरानो सूजन हुन्छ। यो सूजनले गर्दा व्यक्तिलाई खाना, पेय पदार्थ वा र्‍याल (लार) निल्न गाह्रो हुन्छ।

यो अवस्था दूध, गहुँ, सोया, अण्डा, नट्स, र समुद्री भोजन वा शेलफिश जस्ता खाद्यपदार्थहरूद्वारा सुरु (ट्रिगर) हुन सक्छ।

EoE वयस्क र बालबालिका दुवैलाई हुन सक्छ। बच्चाहरूमा, यसले वृद्धिमा ढिलाइ जस्ता विकास सम्बन्धी समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ।

लक्षणहरू

EoE का लक्षणहरू व्यक्तिपिच्छे फरक हुन सक्छन्, तर केही सामान्य लक्षणहरूमा निम्न समावेश छन्:

वयस्कहरूमा सामान्य लक्षण,  बालबालिकामा देखिने अतिरिक्त लक्षण

निल्न गाह्रो हुनु (Dysphagia), चिडचिडा हुनु

घाँटीमा खाना अड्किनु (Food impaction),  खाना वा पिउन अस्वीकार गर्नु

छाती जलन (Heartburn),  वृद्धिमा ढिलाइ जस्ता विकास सम्बन्धी समस्याहरू

छाती वा पेट दुख्ने

वाकवाकी (मतली) र बान्ता (उल्टी)

भोक नलाग्ने

कुपोषण र तौल घट्ने

असहज वा पीडादायी लक्षणका कारण सुत्न नसक्नु

कारणहरू

EoE को मुख्य कारण एलर्जेन (एलर्जी गराउने तत्व) प्रति शरीरको असामान्य प्रतिरक्षा प्रतिक्रिया हो।

इओसिनोफिल्स (सेतो रक्त कोशिकाको एक प्रकार) सामान्यतया घाँटीमा पाइँदैनन्, तर EoE मा, यी कोशिकाहरू घाँटीका तन्तुहरूमा जम्मा भएर सूजन गराउँछन्।

* खाद्यपदार्थ: विशेषज्ञहरूको सहमति छ कि खाद्यपदार्थहरू EoE को मुख्य कारण हुन्। यद्यपि, यो परम्परागत एलर्जी जस्तो होइन (जहाँ पित्ती वा सुन्निने हुन्छ)। धेरैजसो अवस्थामा, खाद्यपदार्थप्रति हुने असामान्य प्रतिरक्षा प्रतिक्रिया नै प्रमुख कारण हो।

* अन्य एलर्जेनहरू: निम्न वातावरणीय एलर्जेनहरूले पनि EoE मा योगदान दिन सक्छन्:

* परागकण

* धुलो किरा

* मोल्ड स्पोर्स (फफुंदीका बीजाणु)

* आनुवंशिक प्रवृत्ति: विशिष्ट जीनहरू ले पनि EoE को विकासमा भूमिका खेल्न सक्छन्।

जोखिमका कारकहरू

कसैलाई EoE हुने सम्भावना बढाउने कारकहरू यस प्रकार छन्:

* लिंग: पुरुषहरू महिलाभन्दा करिब तीन गुणा बढी प्रभावित हुन्छन्।

* एलर्जिक अवस्थाहरू: पहिले नै खाद्य वा वातावरणीय एलर्जी, अस्थमा, एक्जिमा वा पुरानो श्वासप्रश्वास सम्बन्धी रोग भएकाहरूमा जोखिम बढी हुन्छ।

* आनुवंशिक प्रवृत्ति: परिवारका सदस्यहरूमा यो अवस्था भएमा EoE हुने सम्भावना बढ्छ।

* मौसमी भिन्नता: परागकण र अन्य एलर्जेनको स्तर उच्च हुने वसन्त, ग्रीष्म र शरद ऋतु मा निदान दरहरू बढी हुने गर्छन्।

निदान

EoE को निदान गर्न, डाक्टरले लक्षण र एलर्जीको बारेमा सोधपुछ गर्छन्। निदान पुष्टि गर्नका लागि निम्न परीक्षणहरू आवश्यक पर्दछन्:

* अपर एन्डोस्कोपी (Upper Endoscopy – UE):

* यस प्रक्रियामा घाँटीबाट एन्डोस्कोप (सानो क्यामेरा भएको लचिलो नली) पठाएर डाक्टरले सूजनको जाँच गर्छन्।

* प्रक्रियाको क्रममा, थप जाँचको लागि घाँटीको तन्तुको सानो नमूना (Biopsy) लिइन्छ।

* नमूनामा इओसिनोफिल्स को उपस्थिति देखिएमा EoE को संकेत गर्दछ।

* अतिरिक्त नैदानिक परीक्षणहरू (एलर्जेन पहिचान गर्न):

* निष्कासन आहार (Elimination Diet): आहारबाट शंकास्पद खाद्य ट्रिगरहरू हटाएर लक्षणहरूमा हुने प्रभावको निरीक्षण गरिन्छ। धेरैजसो अवस्थामा डाक्टरले यही सिफारिस गर्छन्।

* रक्त परीक्षण: IgE (एक प्रकारको प्रतिरक्षा सेल) को स्तर पत्ता लगाउन गरिन्छ। उच्च IgE ले एलर्जेनप्रति शरीरको अत्यधिक प्रतिक्रिया संकेत गर्दछ।

* छाला प्रिक परीक्षण (Skin Prick Test): छालामुनि शंकास्पद एलर्जेनको सानो मात्रा सुईद्वारा राखेर एलर्जिक प्रतिक्रिया (रातो हुने वा सुन्निने) हेरिन्छ।

* नोट: रक्त परीक्षण र छाला प्रिक परीक्षणहरूले प्रायः गलत-सकारात्मक नतिजा दिन सक्छन्, र विशेषज्ञहरूले EoE IgE-मध्यस्थता नहुने विश्वास गर्ने हुनाले, यी परीक्षणहरूको मूल्य कम हुन सक्छ।

उपचार

EoE को हाल कुनै उपचार (इलाज) छैन। यद्यपि, आहारमा परिवर्तन र चिकित्सकीय उपचार को संयोजनले सूजन व्यवस्थापन गर्न र लक्षणहरू कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

१. आहारमा परिवर्तन (Elimination Diets)

निष्कासन आहारले व्यक्तिलाई आफ्नो ट्रिगर खाद्यपदार्थहरू पहिचान गर्न र भविष्यमा तिनीहरूबाट बच्न मद्दत गर्दछ।

आहारको प्रकार – विवरण

अनुभवजन्य निष्कासन आहार:  सबैभन्दा सामान्य EoE ट्रिगरहरू (दूध, अण्डा, गहुँ, सोया, नट्स, माछा र शेलफिश) लाई आहारबाट हटाउने।

खाद्य परीक्षण-निर्देशित निष्कासन आहार:  छाला प्रिक परीक्षण वा अन्य परीक्षणमा संवेदनशीलता देखिएका खाद्यपदार्थहरूलाई मात्र हटाउने।

मूलभूत आहार (Elemental Diets) :  सबैभन्दा चरम विकल्प। यसमा आहारलाई अमीनो एसिडको संयोजन भएको विशेष फार्मुलाले प्रतिस्थापन वा पूरक गरिन्छ, जसले पोषण दिन्छ तर EoE लाई ट्रिगर गर्दैन। यो सामान्यतया बच्चाहरूको लागि सिफारिस गरिन्छ। |

२. चिकित्सकीय उपचारहरू

* स्वीकृत औषधिहरू:

* इओहिलिया (Eohilia): ११ वर्षको उमेरदेखि लिन सकिने मौखिक उपचार।

* डुपिक्सेंट (Dupixent): १ वर्षको उमेरदेखि दिन सकिने साप्ताहिक इन्जेक्सन।

 * अन्य उपचारहरू:

* प्रोटोन पम्प इनहिबिटरहरू (PPIs): यी औषधिहरूले पेटको अम्ल उत्पादन सीमित गर्छन्, जसले केही अवस्थामा घाँटीको सूजन कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

* सामयिक स्टेरोइडहरू (Topical Steroids): सूजन नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छन्। फ्लुटिकासोन (Flonase) वा बुडेसोनाइड (Pulmicort) लाई इनहेलरबाट तान्न वा चिपचिपा घोलको रूपमा निल्न सकिन्छ। स्टेरोइडहरू घाँटीको भित्री तहसँग सीधा सम्पर्कमा आउँछन्, जसले सूजनलाई प्रत्यक्ष रूपमा लक्षित गर्दछ।

* फैलावट (Dilation): गम्भीर सूजनका कारण घाँटी साँघुरो भएमा, बेलुन वा ट्युब प्रयोग गरी घाँटीलाई फराकिलो (खोल्ने) बनाइन्छ।

EoE भएका धेरै व्यक्तिहरूलाई निरन्तर उपचार को आवश्यकता पर्दछ। यद्यपि, यो रोगले थप पुरानो रोग ल्याउने वा जीवनकाल (life expectancy) लाई असर गर्ने सम्भावना कम हुन्छ।

सारांश

ईओसिनोफिलिक इसोफाजाइटिस (EoE) घाँटीको एक पुरानो सूजन सम्बन्धी अवस्था हो, जुन मुख्यतया खाद्य एलर्जेन प्रति हुने असामान्य प्रतिरक्षा प्रतिक्रियाका कारण हुन्छ। यसले निल्न गाह्रो हुने र कुपोषण जस्ता समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ।

EoE को कुनै उपचार नभए पनि, निष्कासन आहार र चिकित्सकीय उपचार (जस्तै औषधि र स्टेरोइड) को संयोजनले सूजन र लक्षणहरूलाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्दछ।

साभारः MNT अनुवाद: सुमी पासा: