अल्सरेटिभ कोलाइटिस (UC): नेपाली संदर्भमा एक विस्तृत जानकारी

अल्सरेटिभ कोलाइटिस (UC) एउटा यस्तो रोग हो जसले ठूलो आन्द्रा (कोलन) को भित्री तहमा सूजन र घाउहरू (अल्सर) बनाउँछ। यो एक प्रकारको इन्फ्लामेटरी बाउल डिजिज (IBD) हो। नेपालमा यो रोगको बारेमा कमै मानिसलाई थाहा छ, तर यसको समस्या भने बढ्दो छ। यो एक पुरानो रोग हो जसको पूर्ण उपचार छैन, तर यसलाई सही ढंगले व्यवस्थापन गर्दा सामान्य जीवन बिताउन सकिन्छ।

नेपालमा अल्सरेटिभ कोलाइटिस को अवस्था:

नेपालको सन्दर्भमा यस रोगलाई बुझ्दा केही महत्त्वपूर्ण कुराहरूमा ध्यान दिनुपर्छ:

* स्वास्थ्य सेवाको पहुँच: काठमाडौंबाहिरका क्षेत्रहरूमा पाचन रोग विशेषज्ञ (ग्यास्ट्रोएन्टेरोलोजिस्ट) र आधुनिक जाँचहरू (जस्तै कोलोनोस्कोपी) पाउन मुस्किल हुन्छ। यस्ता सुविधाहरू प्रायः ठूला शहरका अस्पतालहरूमा मात्र उपलब्ध छन्।

* सामाजिक र सांस्कृतिक प्रभाव: हाम्रो समाजमा पेट दुख्ने वा पखाला लाग्ने जस्ता समस्याहरूलाई गोप्य राख्ने वा लाज मान्ने चलन छ। यसले गर्दा धेरै मानिसहरू डाक्टरकोमा ढिलो पुग्छन्, जसले रोगलाई थप जटिल बनाउन सक्छ।

* आहारिक बानी: नेपाली खानामा धेरै मसला, तेल र चिल्लो पदार्थको प्रयोग हुन्छ। यसले UC को लक्षणहरू बढाउन सक्छ। यद्यपि, सबैलाई एउटै खानेकुराले असर गर्दैन।

* आर्थिक चुनौती: यो रोगको उपचार लामो समयसम्म चल्ने हुँदा औषधि र नियमित जाँचको खर्च धेरै हुन सक्छ, जुन सबैको लागि धान्न सजिलो हुँदैन।

मुख्य लक्षणहरू:

UC का लक्षणहरू सूजनको मात्रा अनुसार फरक-फरक हुन्छन्।

सबैभन्दा सामान्य लक्षणहरू यसप्रकार छन्:

* रगत मिसिएको पखाला (यो नै सबैभन्दा प्रमुख लक्षण हो)।

* पेट दुख्ने र ऐंठन हुने, विशेषगरी पेटको बायाँ भागमा।

* बारम्बार दिसा जाने इच्छा हुने (Tenesmus)।

* धेरै थकान र कमजोरी महसुस हुने।

* शरीरको तौल घट्नु र भोक नलाग्नु।

* कहिलेकाहीँ ज्वरो आउनु।

कारण र जोखिम:

UC को खास कारण अझै पत्ता लागेको छैन, तर यसका केही जोखिमका कारकहरू छन्:

* आनुवंशिकता (Genetics): यदि परिवारमा कसैलाई IBD छ भने यो रोग लाग्ने सम्भावना बढ्छ।

* रोग प्रतिरोधात्मक प्रणाली (Immune System) को गडबडी: शरीरको आफ्नै रोग प्रतिरोधात्मक प्रणालीले गल्तीले ठूलो आन्द्रामा आक्रमण गर्दा यो रोग लाग्छ।

* वातावरणीय कारक: प्रदूषण र अस्वस्थ खानेकुराले पनि यसलाई असर गर्न सक्छ।

* आहार र तनाव: धेरै चिल्लो, मसलादार र प्रोसेस्ड खानाका साथै तनावले पनि यो रोग बढाउन सक्छ।

रोगको प्रकार:

कोलनको कुन भाग प्रभावित भएको छ, त्यसअनुसार UC लाई विभिन्न प्रकारमा वर्गीकरण गरिन्छ:

* अल्सरेटिभ प्रोक्टाइटिस: मलाशय (Rectum) मा मात्रै सूजन हुन्छ। यो सबैभन्दा हल्का प्रकार हो।

* प्रोक्टोसिग्मोइडाइटिस: मलाशय र सिग्मोइड कोलनमा सूजन हुन्छ।

* बायाँतिरको कोलाइटिस: मलाशयदेखि कोलनको बायाँ भागसम्म फैलिन्छ।

* प्यानकोलाइटिस: यसले सम्पूर्ण ठूलो आन्द्रालाई प्रभावित गर्छ। यो गम्भीर प्रकार हो।

* फुलमिनेन्ट कोलाइटिस: यो एक दुर्लभ तर जीवनलाई नै खतरा हुने आपतकालीन अवस्था हो।

निदानका विधिहरू:

नेपालमा UC पत्ता लगाउन यी जाँचहरू गरिन्छन्:

* रक्त परीक्षण: रगतको कमी (एनिमिया) र शरीरमा सूजनको स्तर थाहा पाउन।

* मल परीक्षण: पखालाको अन्य कारणहरू (जस्तै जीवाणु वा परजीवी) होइन भनी पक्का गर्न।

* कोलोनोस्कोपी: यो नै UC को निदानको लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण परीक्षण हो। यसले कोलनको भित्री भाग राम्रोसँग हेर्न मद्दत गर्छ। यो परीक्षण गर्दा बायोप्सीका लागि सानो ऊतक (tissue) को नमूना पनि लिइन्छ। काठमाडौंका केही ठूला अस्पतालमा मात्र यो सुविधा उपलब्ध छ।

उपचारका विकल्पहरू:

UC को उपचार जीवनभरि चल्छ र यसको मुख्य उद्देश्य रोगलाई नियन्त्रणमा राख्नु हो।

१. औषधि

* अमिनोसालिसिलेट्स (Mesalamine): हल्कादेखि मध्यम लक्षणको लागि प्रयोग हुन्छ। यसले सूजन कम गर्छ।

* कोर्टिकोस्टेरोइड्स (Prednisone): रोगको लक्षण अचानक बढ्दा (flare-up) अल्पकालिन रुपमा प्रयोग हुन्छ। लामो समयसम्म यसको प्रयोग गर्दा साइड इफेक्ट हुनसक्छ।

* इम्युनोमोडुलेटर (Azathioprine): लामो समयसम्म रोगलाई नियन्त्रणमा राख्न र स्टेरोइडको प्रयोग घटाउन मद्दत गर्छ।

* बायोलोजिक्स (Infliximab, Adalimumab): यो गम्भीर अवस्थामा प्रयोग हुने नयाँ र महँगो औषधि हो, जुन नेपालमा पनि उपलब्ध छ।

२. शल्यक्रिया (सर्जरी)

यदि औषधिले काम गरेन वा आन्द्रा फुट्ने जस्ता गम्भीर जटिलता देखिएमा शल्यक्रिया गरेर रोग लागेको आन्द्राको भाग वा सम्पूर्ण आन्द्रा नै हटाउनुपर्ने हुनसक्छ।

३. आहार र जीवनशैली व्यवस्थापन

औषधिको अतिरिक्त, आफ्नो जीवनशैली र खानपानमा ध्यान दिनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

* आहारमा ध्यान दिनुहोस्: सबैको शरीरमा फरक-फरक खानाले असर गर्छ। आफूलाई कुन खानाले गाह्रो हुन्छ भन्ने पत्ता लगाउन खानेकुराको डायरी राख्नुहोस्।

* कम गर्ने: धेरै चिल्लो, मसलादार, तला-भुजा, कार्बोनेटेड पेय, कफी, चिया र मदिरा।

* सजिलोसँग पच्ने: दाल (पातलो), भात, दही, केरा, उसिनेको आलु, पातलो खिचडी र नरम हरियो सागसब्जी।

* थोरै-थोरै खाने: ठूलो मात्रामा एकैचोटि खानुको सट्टा दिनभरि थोरै-थोरै गरी खानुहोस्।

* पानी पिउने: शरीरमा पानीको कमी हुन नदिन पर्याप्त पानी पिउनुहोस्।

* तनाव व्यवस्थापन: योग, ध्यान वा हल्का व्यायामले तनाव कम गर्न मद्दत गर्छ।

* धूम्रपानबाट टाढा रहनुहोस्: धूम्रपानले UC लाई थप खराब बनाउन सक्छ।

जटिलताहरू:

यदि UC लाई समयमै नियन्त्रण गरिएन भने यसले निम्न जटिलताहरू निम्त्याउन सक्छ:

* ठूलो आन्द्राको क्यान्सर: लामो समयदेखि UC भएका मानिसहरूमा यसको जोखिम बढी हुन्छ। त्यसैले नियमित कोलोनोस्कोपी जाँच जरुरी छ।

* टक्सिक मेगाकोलन: आन्द्रा सुन्निने र फुट्ने जोखिम। यो एक आपतकालीन अवस्था हो।

* पोषणको कमी: शरीरले खानाबाट पोषक तत्व राम्रोसँग सोस्न नसक्दा पोषणको कमी हुन सक्छ।

* अन्य समस्याहरू: जोर्नी, छाला र आँखामा पनि असर देखिन सक्छ।

नेपाली बिरामीहरूको लागि सुझाव:

* ढिला नगर्नुहोस्: यदि तपाईंमा UC का लक्षणहरू देखिएका छन् भने, तुरुन्तै पाचन रोग विशेषज्ञ (ग्यास्ट्रोएन्टेरोलोजिस्ट) लाई देखाउनुहोस्।

* नियमित जाँच गर्नुहोस्: डाक्टरले भनेअनुसार औषधि सेवन गर्नुहोस् र नियमित रूपमा जाँच गराउनुहोस्।

* आहारमा सचेत रहनुहोस्: आफ्नो शरीरको आवश्यकता बुझेर खानपानमा सतर्क हुनुहोस्।

* सहयोग लिनुहोस्: यो रोगले शारीरिक मात्र होइन, मानसिक रूपमा पनि असर पार्न सक्छ। अन्य UC बिरामीहरूसँग आफ्ना अनुभवहरू साटासाट गर्दा सहयोग मिल्छ।

अल्सरेटिभ कोलाइटिस एक जीवनभरि रहने रोग भए पनि, सही उपचार र जीवनशैली अपनाएमा एक सामान्य र सक्रिय जीवन बिताउन सकिन्छ। नेपालमा यसका चुनौतीहरू भए पनि, जागरूकता बढाउँदै समयमै डाक्टरसँग परामर्श लिनु नै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कदम हो।

–पी. समर