हन्टाभाइरस पल्मोनरी सिन्ड्रोम (Hantavirus Pulmonary Syndrome)
हन्टाभाइरस पल्मोनरी सिन्ड्रोम (HPS) एक दुर्लभ तर अत्यन्त गम्भीर सङ्क्रामक रोग हो। यो साधारण फ्लू जस्तो लक्षणबाट सुरु भए तापनि द्रुत रूपमा फोक्सो र मुटुको घातक समस्यामा परिणत हुन सक्छ। यसलाई हन्टाभाइरस कार्डियोपल्मोनरी सिन्ड्रोम पनि भनिन्छ।
सङ्क्रमणका कारण र माध्यम
हन्टाभाइरस मुख्यतया मुसा (Rodents) प्रजातिबाट मानिसमा सर्छ।
१. मुख्य वाहकहरू:
उत्तरी अमेरिका: हरिण मुसा (Deer mouse), चामल मुसा, र कपास मुसा।
दक्षिण अमेरिका: भेस्पर मुसा र चामल मुसा।
२. सङ्क्रमण कसरी हुन्छ?
हावाको माध्यम (Inhalation): मुसाको पिसाब, दिसा वा लार सुकेर धूलोका कणसँगै हावामा मिसिन्छ। यस्तो हावामा सास फेर्दा भाइरस फोक्सोमा पुग्छ। यो सबैभन्दा सामान्य माध्यम हो।
प्रत्यक्ष सम्पर्क: भाइरसयुक्त वस्तु छोएर आफ्नो मुख, नाक वा आँखा छुँदा।
खानपान: मुसाको मलमुत्रले दूषित पारेको खाना खाँदा।
टोकाइ: सङ्क्रमित मुसाले टोकेमा वा कोतरेमा।
नोट: दक्षिण अमेरिकामा पाइने ‘एन्डिज भाइरस’ बाहेक अन्य हन्टाभाइरसहरू मानिसबाट मानिसमा सरेको पाइएको छैन।
लक्षणहरू
सङ्क्रमण भएको २ देखि ३ हप्तापछि लक्षणहरू देखिन थाल्छन्। यो रोग दुई चरणमा विकास हुन्छ:
पहिलो चरण (प्रारम्भिक लक्षण):
ज्वरो र कम्पकम्पी
मांशपेशी र टाउको दुखाइ
वाक्लागी, बान्ता, वा पखाला
पेट दुखाइ
दोस्रो चरण (गम्भीर अवस्था):
रोग बढ्दै जाँदा फोक्सोमा तरल पदार्थ भरिन्छ र निम्न समस्या देखिन्छन्:
अत्यधिक खोकी र सास फेर्न कठिनाइ
रक्तचाप घट्नु (Low Blood Pressure)
मुटुको गति अनियमित हुनु
जोखिमका कारकहरू
मुसाको बासस्थान भएका स्थानहरूमा काम गर्दा वा बस्दा जोखिम बढी हुन्छ:
लामो समयदेखि बन्द रहेका घर, क्याबिन वा भण्डारण कोठा सफा गर्दा।
खेतबारी वा निर्माण स्थलमा काम गर्दा।
क्याम्पिङ वा पैदल यात्रा (Hiking) गर्दा।
रोकथामका उपायहरू
उपचार सीमित भएकोले यसबाट बच्नु नै उत्तम उपाय हो।
मुसाको नियन्त्रण:
प्रवेश निषेध: घरका साना प्वालहरू (६ मिलिमिटर भन्दा ठूला) स्टिल वूल वा सिमेन्टले टाल्नुहोस्।
खाद्य व्यवस्थापन: खाना र फोहोरलाई मुसा नछिर्ने कडा बिर्को भएका भाँडामा राख्नुहोस्।
वातावरण सफा: घर वरिपरिका झाडी र काठका थुप्राहरू हटाउनुहोस्।
सुरक्षित सफाई विधि:
मुसा बस्ने ठाउँ सफा गर्दा धूलो नउडाउनुहोस्।
सुरक्षा कवच: मास्क र रबरका पन्जा लगाउनुहोस्।
कीटाणुनाशकको प्रयोग: मुसाको दिसा वा गुँडमा सिधै कुचो नलगाउनुहोस्। पहिले ब्लीच वा कीटाणुनाशक छर्केर ५ मिनेट भिजाउनुहोस्।
सफाई: भिजेको सामग्रीलाई कागजको तौलियाले उठाएर फाल्नुहोस् र उक्त ठाउँ पुनः सफा गर्नुहोस्।
हात धुने: काम सकिएपछि साबुन पानीले राम्ररी हात धुनुहोस्।
निदान र उपचार
निदान: रगतमा एन्टीबडी (Antibodies) परीक्षण गरेर यो रोगको पहिचान गरिन्छ।
उपचार: यसको कुनै निश्चित औषधि वा खोप छैन। बिरामीलाई अस्पतालको गहन उपचार इकाई (ICU) मा राखी सहायक उपचार गरिन्छ:
मेकानिकल भेन्टिलेसन: सास फेर्न सजिलो बनाउन ट्युबको प्रयोग गरिन्छ।
ECMO थेरापी: गम्भीर अवस्थामा रगतमा अक्सिजन भर्न मेसिनको सहायता लिइन्छ।
डाक्टरलाई कहिले भेट्ने?
यदि तपाईं मुसा भएको क्षेत्रमा हुनुहुन्थ्यो र तपाईंलाई ज्वरो आउने, मांसपेशी दुख्ने वा सास फेर्न गाह्रो हुने जस्ता लक्षण देखिएमा ढिला नगरी अस्पताल जानुहोस्। सास फेर्न समस्या भएमा यसलाई आपत्कालीन अवस्था मान्नुपर्छ।
– पी. समर
