नेपालमा पार्किन्सन रोग: अवस्था, चुनौती र व्यवस्थापनका विकल्प

नेपालमा पार्किन्सन रोग (Parkinson’s Disease – PD) बढ्दो उमेर र जीवनप्रत्याशाको साथै एक गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौतीको रूपमा उदाएको छ। यद्यपि रोगको प्रसार बढिरहेको छ, तर यसको व्यवस्थापनका लागि आवश्यक जनचेतना, विशेषज्ञ सेवा र पूर्वाधारमा ठूलो अन्तर रहेको छ।

प्रमुख चुनौतीहरू

नेपालमा पार्किन्सन रोगसँग जुट्दा निम्न चुनौतीहरू सामना गर्नुपर्छ:

तथ्याङ्क र नीतिगत अभाव:

१. राष्ट्रिय स्तरमा सटीक महामारीविज्ञानी तथ्याङ्कको अभावले रोगको वास्तविक तस्वीर, नीति निर्माण र स्रोत आवण्टनमा बाधा पुर्याएको छ।

२.जागरूकताको कमी र ढिलो निदान: रोगका प्रारम्भिक लक्षणहरू (कम्पन, चाल ढिलो हुनु, आदि) बुढ्यौलीको स्वाभाविक अवस्था भनेर बेवास्ता गरिन्छ, जसकारण निदान धेरै पछि हुन्छ र उपचारको प्रभावकारिता घट्छ।

३विशेषज्ञ सेवाको केन्द्रीकरण र असमान पहुँच: न्यूरोलोजिस्टहरू र अधिकांश विशेष सेवाहरू काठमाडौं वरिपरि केन्द्रित छन्। ग्रामीण र दूरदराजका बासिन्दाका लागि विशेषज्ञको भेटघाट नै ठूलो चुनौती हो।

४.आर्थिक बोझ: पार्किन्सनको उपचार दीर्घकालीन र खर्चिलो हुन्छ। नियमित औषधि, अनुगमन र हेरचाहको खर्चले अधिकांश परिवारलाई आर्थिक रूपमा सङ्कटमा पार्छ।

५.सामाजिक कलङ्क र मानसिक स्वास्थ्य प्रभाव: शारीरिक लक्षणहरूका कारण रोगीलाई सामाजिक भेदभाव र अलगावको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ, जसले उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्छ।

उपचार र व्यवस्थापनका विकल्प

नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय मानकअनुसारको उपचार उपलब्ध छ, तर उन्नत विकल्पहरू सीमित छन्।

१.औषधि उपचार (मेडिकल म्यानेजमेन्ट): यसको मुख्य उद्देश्य मस्तिष्कमा डोपामाइन (Dopamine) को कमी पूर्ति गर्नु हो।

• लेभोडोपा (Levodopa): सबैभन्दा प्रभावकारी मुख्य औषधि।
• अन्य औषधिहरू: डोपामाइन एगोनिस्ट (प्रम्पिपेक्सोल, रोपिनिरोल), एमएओ-बी इनहिबिटर (सेलेजिलिन) आदि पनि प्रयोग हुन्छन्।
• उपलब्धता: यी आधारभूत औषधिहरू सामान्यतया उपलब्ध छन्, तर दीर्घकालीन र नियमित खर्च गरीब परिवारका लागि समस्या बनेको छ।

२.शारीरिक उपचार र पुनर्स्थापना (Physiotherapy & Rehabilitation): उपचारको अत्यावश्यक अङ्ग, जसले गतिशीलता, सन्तुलन र जीवनस्तरमा सुधार ल्याउँछ।

• उद्देश्य: मांसपेशी कडापन घटाउने, लचकता बढाउने, हिँडडुल र सन्तुलन सुधारने।
• उपलब्धता: ठूला अस्पताल र केही विशेष पुनर्स्थापना केन्द्रहरूमा मात्र सीमित रूपमा उपलब्ध।

३. शल्यचिकित्सा (सर्जरी):

• गहिरो मस्तिष्क उत्तेजना (Deep Brain Stimulation – DBS): यो जटिल शल्यक्रिया नेपालमा उपलब्ध छैन। धनी रोगीहरू भारत वा थाइल्याण्ड जस्ता देशमा गएर यो उपचार गराउँछन्, जुन अत्यन्त महँगो छ।
• उपयुक्तता: जब औषधिले काम गर्न छाड्छ वा गम्भीर दुष्प्रभाव देखाउँछ, यो एक विकल्प हो।

४. जीवनशैली व्यवस्थापन:

• नियमित व्यायाम: हिँड्नु, योग, टाइची, स्ट्रेचिंगले शारीरिक क्षमता र मनोभावमा सुधार गर्छ।
• पोषण: संतुलित आहार, पर्याप्त तरल पदार्थ र फाइबरयुक्त खाना महत्वपूर्ण छ।
• भाषा चिकित्सा (Speech Therapy): बोलाइ र निलाइ (Swallowing) सम्बन्धी समस्या निवारणका लागि आवश्यक पर्छ।

सहयोग प्रणाली र भविष्यका आवश्यकता

कहाँ सहयोग पाउने?

• विशेषज्ञ भेटघाट: निदानको लागि न्यूरोलोजिस्टसँगको परामर्श पहिलो कदम हो। वीर अस्पताल, नरसिंह अवस्थी राष्ट्रिय हृदय रोग केन्द्र, नेपाल मेडिकल कलेज, सिभिल अस्पताल लगायत ठूला अस्पतालहरूमा यो सेवा उपलब्ध छ।
• सहयोग समूह: पार्किन्सन सोसाइटी अफ नेपाल जस्ता संस्थाहरूले रोगीहरूलाई जोड्न, जानकारी दिन र भावनात्मक सहयोग गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

आवश्यक पहलहरू:

• सरकारी स्तर: प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा न्यूरोलोजी समावेश गर्ने, आवश्यक औषधिमा सब्सिडी दिने, राष्ट्रिय जागरूकता कार्यक्रम चलाउने र भविष्यमा देशमै DBS जस्ता उन्नत सेवा सुरु गर्ने।
• मानवशक्ति विकास: न्यूरोलोजिस्ट, फिजियोथेरापिस्ट र भाषा चिकित्सकहरूको सङ्ख्या बढाउने।

निष्कर्ष

नेपालमा पार्किन्सन रोगको व्यवस्थापन विशेषज्ञ सेवाको असमान पहुँच र आर्थिक अवरोधका कारण चुनौतीपूर्ण छ। तैपनि, समयमै निदान र उपचारले रोगको प्रगतिलाई नियन्त्रण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

मुख्य सुझाव: यदि तपाईं वा तपाईंका कसैमा अकारण कम्पन (ट्रेमर), चालमा ढिलोपन, मांसपेशी कडापन, वा सन्तुलनको समस्या देखिन्छ भने, ढिला नगरी कुनै न्यूरोलोजिस्ट सँग परामर्श गर्नुहोस्। प्रारम्भिक हस्तक्षेप नै उत्तम परिणामको मुख्य कुञ्जी हो ।

–स्वास्थ्य हेल्थ रिडर्स