रियुमेटोइड अर्थराइटिस (RA) का ४ चरणहरू र यसको बढ़्दो अवस्था

रियुमेटोइड अर्थराइटिस (RA) प्रारम्भिक सूजनदेखि लिएर गम्भीर जोर्नी क्षतिसम्म गर्दै चार चरणहरू हुँदै अगाडि बढ्न सक्छ।

तपाईंको RA बढ्दै छ भन्ने संकेतहरूमा बढ़ेको पीडा र सुन्निने, लगातार थकान र बारम्बार फ्लेयर-अप (लक्षणहरू बढ्ने अवधि) हुन सक्छन्।

उपचारको सफलता र रोगको बढ़ाइ व्यक्ति अनुसार फरक हुन्छ। रोगको बढ़ाइलाई असर गर्ने कारकहरूमा पारिवारिक इतिहास, निदान भएको उमेर, निदानको समयमा रोगको अवस्था, शरीरमा केही विशेष प्रकारका एन्टिबडीहरू (प्रतिरक्षी) को उपस्थिति, र तपाईंले धूम्रपान गर्नुहुन्छ वा गर्नुहुन्न भन्ने कुरा समावेश छन्।

रियुमेटोइड अर्थराइटिस (RA) को बढ़ाइको लागि कुनै निश्चित समयरेखा हुँदैन। प्रभावकारी उपचार बिना, यो रोग समयसँगै बढ़्दै जान्छ र विशेष चरणहरू हुँदै अगाडि बढ्छ।

तर धेरै नयाँ उपचारहरू RA रोगको बढ़ाइलाई सुस्त बनाउन प्रभावकारी साबित भएका छन्। यदि तपाईंको उपचारले RA को बढ़ाइलाई सुस्त बनाउँछ भने, यसले तपाईंलाई रोगलाई प्रभावकारी रूपमा नियन्त्रण गर्न र आफ्नो स्वास्थ्यको हेरचाह गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

RA का चरणहरू

RA बढ्दै जाँदा, शरीरमा परिवर्तनहरू आउँछन्। केही परिवर्तनहरू तपाईं देख्न र महसुस गर्न सक्नुहुन्छ, भने केही तपाईंले देख्न सक्नुहुन्न। RA को प्रत्येक चरणमा फरक उपचार लक्ष्यहरू हुन्छन्।

चरण १: प्रारम्भिक चरण

चरण १ लाई RA को प्रारम्भिक चरण मानिन्छ। यस अवस्थामा धेरै मानिसहरूले बिहानको समयमा स–साना जोर्नीहरू जस्तै हात, खुट्टा र घुँडाहरूमा मात्र कठोरता (जडता) महसुस गर्न सक्छन्।

तपाईंले RA सँग सम्बन्धित सुन्निने बाहेक पनि जोर्नीमा पीडा अनुभव गर्न सक्नुहुन्छ। RA को सामान्य लक्षण अनुसार दुवैतिर (सममित रूपमा) हुनुको सट्टा, सुन्निएको एउटा मात्र जोर्नी हुन सक्छ।

यस चरणमा लक्षणहरू स्पष्ट नभएकोले, RA हुने व्यक्तिहरूलाई सुरुमा यसको बारेमा थाहा नहुन सक्छ। परिवर्तनहरू एक्स-रेमा देखिँदैनन्, तर अल्ट्रासाउन्डले प्रभावित जोर्नीमा तरल पदार्थ वा सूजन देखाउन सक्छ।

रगत परीक्षणले पनि सूजनका सूचकहरू नदेखाउन सक्छ, तर लक्षणहरू विकास हुन थाल्नुभन्दा वर्षौं अघि नै रगतमा एन्टिबडीहरू (प्रतिरक्षी) उपस्थित हुन सक्छन्।

यस बिन्दुमा रियुमेटोलोजिस्ट (जोर्नी रोग विशेषज्ञ) लाई भेट्नु उत्तम हुन्छ, तर डाक्टरहरूलाई यस चरणमा रोग पहिचान गर्न गाह्रो हुन सक्छ।

चरण २: मध्यम चरण

चरण २ लाई मध्यम-स्तरको RA भनिन्छ। यस चरणमा, शरीरले एन्टिबडीहरू (प्रतिरक्षी) बनाइसकेको हुन्छ र तपाईंको जोर्नीहरू सुन्निन थाल्न सक्छन्।

यस चरणमा, सूजन शरीरका अन्य अंगहरू जस्तै:

फोक्सो

आँखा

मुटु

छाला

मा समेत फैलिन सक्छ।

साथै, तपाईंले कुहिनोमा गिर्खा (डल्लो) आएको देख्न सक्नुहुन्छ। यसलाई रियुमेटोइड नोड्युल्स भनिन्छ।

यस चरणमा, निदान गर्न सजिलो हुन्छ र एक्स-रेमा देख्न सकिन्छ। यदि एक्स-रे सामान्य छ भने, एमआरआई (MRI) ले थप जानकारी दिन सक्छ। यद्यपि, धेरै अवस्थामा, निदान हुनु अघि नै RA यस चरणसम्म पुगिसकेको हुन सक्छ।

यसबाहेक, केही मानिसहरूमा ‘सेरोनेगेटिभ RA’ हुन सक्छ। यस अवस्थामा, रगत परीक्षणले एन्टिबडीहरू देखाउँदैन।

चरण ३: गम्भीर चरण

एक पटक RA चरण ३ मा पुगेपछि, विज्ञहरू यसलाई गम्भीर अवस्था मान्छन्। यस बिन्दुमा, लक्षणहरू देखिने भएकाले रगत परीक्षण र इमेजिङको आवश्यकता पर्दैन।

हड्डीहरूमा क्षति (क्षयीकरण) हुन सक्छ र जोर्नीहरूको आकारमा केही परिवर्तनहरू हुन सक्छन्। उदाहरणहरूमा औंलाहरू बाङ्गिनु र ढाड (नकल्स) मोटो हुनु समावेश छन्, जुन स्थायी हुन सक्छन्। यी जोर्नीहरूले स्नायुहरूमा थिचो गरेर थप पीडा दिन सक्छन्।

चरण ४: अन्तिम चरण

चरण ४ मा, जोर्नीमा सूजन हुँदैन। यो RA को अन्तिम चरण हो, जब जोर्नीहरूले राम्ररी काम गर्न छोड्छन्। जोर्नीहरूमा विनाश हुन सक्छ र हड्डीहरू जोडिन (एन्काइलोसिस) सक्छन्।

सबै चार चरणहरू हुँदै बढ्न धेरै वर्ष लाग्न सक्छ, र केही मानिसहरू सबै चरणहरू हुँदै जाँदैनन्। उदाहरणका लागि, हड्डी जोडिने (एन्काइलोसिस) समस्या RA भएका सबै व्यक्तिहरू मध्ये ०.३% देखि १.५% मा मात्र हुन्छ।

RA बढ्दै छ भन्ने संकेतहरू

तपाईंको RA बढ्दै छ भन्ने केही संकेतहरूमा यी समावेश हुन सक्छन्:

• बढ़ेको जोर्नी पीडा र कठोरता (जडता)
• लगातार थकान
• जोर्नीहरूमा देखिने गरी सुन्निने र कोमलता
• जोर्नी चलाउने दायरामा कमी (घट्दो गतिशीलता)
• शरीरको दुवैतिर (सममित रूपमा) पीडा हुनु
• बारम्बार फ्लेयर-अप (लक्षणहरू बढ्नु)
• दैनिक क्रियाकलाप गर्न कठिनाई हुनु
• रियुमेटोइड नोड्युल्स (गिर्खा) हुनु
• औंलाहरूमा झमझमाउने वा सुइँको जस्तो लाग्नु

यी कारकहरूलाई विचार गरेर, तपाईंको डाक्टरले तपाईंको रोगको अवस्था कसरी बढ्दै छ भनेर बुझ्न मद्दत गर्न सक्छ।

यद्यपि, यो कुरा ध्यानमा राख्नुहोस् कि कुनै पनि व्यक्तिमा RA समयसँगै कसरी बढ्नेछ भनेर ठ्याक्कै भविष्यवाणी गर्न सम्भव छैन। तपाईंको परिवारका अन्य सदस्यहरूलाई RA भए तापनि, तपाईंको अवस्था उनीहरूको भन्दा फरक तरिकाले बढ्न सक्छ।

RA बढ्दै जाँदा उपचारमा कसरी परिवर्तन आउँछ

RA को उपचर गर्दा, तपाईंको डाक्टरले विभिन्न औषधि विकल्पहरू विचार गर्नेछ र तपाईंको लागि एउटा उपचार योजना सिफारिस गर्नेछ।

तपाईंको उपचार योजना यसमा निर्भर हुनेछ:

• RA को चरण
• तपाईंको लक्षणहरूको गम्भीरता र सूजनको मात्रा
• तपाईंलाई RA भएको कति भयो
• तपाईंलाई मुटु रोग जस्ता अन्य चिकित्सा अवस्थाहरू छन् कि छैनन्

RA को लागि सामान्य उपचारहरूले विभिन्न भूमिका निर्वाह गर्छन्:

• ननस्टेरोइडल एन्टी-इन्फ्लेमेटरी ड्रग्स (NSAIDs) र स्टेरोइडहरू: यसले सूजन घटाउन सक्छ।
• रोग-परिवर्तनकारी एन्टिरियुमेटिक ड्रग्स (DMARDs): यसले तपाईंको शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली र सूजन प्रतिक्रियालाई दबाएर जोर्नीका तन्तुहरूको रक्षा गर्न मद्दत गर्छ, जसले RA को बढ़ाइलाई सुस्त बनाउँछ।
• जैविक (बायोलोजिक) औषधिहरू: यसले शरीरको सूजन प्रतिक्रिया परिवर्तन गर्न प्रतिरक्षा प्रणालीमा विशेष रूपमा काम गर्दछ।
• शल्यक्रिया: RA को पछिल्लो चरणहरूमा शल्यक्रिया एउटा विकल्प हुन सक्छ।

जीवनशैली RA नियन्त्रण गर्ने अर्को पक्ष हो। तपाईंको डाक्टरले तपाईंको उपचार योजनालाई पूरक बनाउन केही जीवनशैली छनौटहरू सिफारिस गर्न सक्छ, जसमा:

• मध्यम स्तरको व्यायाम गर्ने
• तनाव व्यवस्थापन गर्ने
• सन्तुलित तौल कायम राख्ने
• सूजन-रोधी (एन्टी-इन्फ्लेमेटरी) आहार पालना गर्ने
• धूम्रपान छोड्ने कार्यक्रमहरूमा भाग लिने

निष्कर्ष

RA एक बढ्दै जाने (प्रोग्रेसिभ) रोग हो, तर यो सबै व्यक्तिहरूमा एउटै तरिकाले बढ्दैन।

उपचारका विकल्पहरू र जीवनशैली उपायहरूले तपाईंलाई RA का लक्षणहरू नियन्त्रण गर्न र रोगको बढ़ाइलाई सुस्त वा रोक्न समेत मद्दत गर्न सक्छन्।

तपाईंको डाक्टरले तपाईंको लक्षण र अन्य कारकहरूको आधारमा तपाईंको लागि एक व्यक्तिगत उपचार योजना विकास गर्नेछ।

– सविन श्रेष्ठ