चिकित्सा भ्रम: फोक्सोको क्यान्सर सम्बन्धी नेपाली सन्दर्भ र तथ्य

नेपालमा फोक्सोको क्यान्सर एक प्रमुख जनस्वास्थ्य चुनौती बनेको छ। नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद् (NHRC) को तथ्यांकअनुसार नेपालमा हुने कुल क्यान्सरमध्ये फोक्सोको क्यान्सरको हिस्सा सबैभन्दा ठुलो छ। नोभेम्बरको ‘फोक्सोको क्यान्सर सचेतना महिना’ को अवसरमा हाम्रा समाजमा व्याप्त केही भ्रमहरू र तिनको वास्तविकतातर्फ ध्यान दिनु जरुरी छ।

१. भ्रम: फोक्सोको क्यान्सर चुरोट खानेलाई मात्र हुन्छ।

तथ्य: नेपालमा चुरोट नखानेहरू, विशेष गरी ग्रामीण भेगका महिलाहरूमा पनि फोक्सोको क्यान्सर धेरै देखिने गरेको छ। यसको मुख्य कारण ‘इनडोर एयर पोलुसन’ (घरायसी वायु प्रदूषण) हो। गाउँघरमा गुइँठा, दाउरा र भुसको चुलोबाट निस्कने धुवाँमा लामो समय बस्दा धूम्रपान नगर्ने महिलाहरूमा पनि यो रोग लाग्ने जोखिम उच्च हुन्छ।

२. भ्रम: काठमाडौंको प्रदूषणभन्दा त चुरोट कम हानिकारक छ।

तथ्य: काठमाडौं उपत्यका र तराईका औद्योगिक सहरहरूको वायु प्रदूषण (PM2.5) विश्व स्वास्थ्य संगठनको मापदण्डभन्दा धेरै गुणा बढी छ। यसले फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम त बढाउँछ, तर चुरोटको धुवाँमा हुने कार्सिनोजेन (क्यान्सर बनाउने तत्व) प्रत्यक्ष र बढी घातक हुन्छन्। प्रदूषण र धूम्रपान दुवैको सम्मिश्रणले नेपालीहरूको फोक्सोलाई झन् छिटो कमजोर बनाइरहेको छ।

३. भ्रम: हुक्का, तमाखु वा ई-सिगरेट (Vape) हानिकारक हुँदैनन्।

तथ्य: पछिल्लो समय युवा पुस्तामा हुक्का र भेपको फेसन बढेको छ। धेरैलाई लाग्छ कि पानीबाट छानिएर आउने हुक्काको धुवाँ सुरक्षित हुन्छ। तर, हुक्काको धुवाँमा पनि चुरोटमा जस्तै निकोटिन, कार्बन मोनोअक्साइड र भारी धातुहरू हुन्छन्। नेपालमा परम्परागत रूपमा खाइने तमाखु र सुल्पा पनि उत्तिकै जोखिमपूर्ण छन्।

४. भ्रम: फोक्सोको क्यान्सरको शल्यक्रिया गरेपछि क्यान्सर झन् फैलिन्छ वा बिरामी छिटो मर्छ।

तथ्य: यो नेपाली समाजमा व्याप्त सबैभन्दा ठुलो डर हो। धेरै बिरामीहरू ‘हावा छिर्छ’ वा ‘चक्कु लगाएपछि क्यान्सर बिग्रिन्छ’ भनेर शल्यक्रिया गर्न डराउँछन्। वास्तविकता के हो भने, यदि क्यान्सर पहिलो वा दोस्रो चरणमा छ भने शल्यक्रिया नै यसलाई पूर्ण रूपमा निको पार्ने उत्तम उपाय हो। नेपालमा अहिले बीपी कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल (भरतपुर), भक्तपुर क्यान्सर अस्पताल र काठमाडौंका ठुला अस्पतालहरूमा आधुनिक प्रविधिबाट सफल शल्यक्रियाहरू भइरहेका छन्।

५. भ्रम: बुढ्यौली लागेपछि चुरोट छोडेर के फाइदा?

तथ्य: धेरै नेपाली वृद्धवृद्धाहरू “अब त उमेर गइसक्यो, खाए पनि नखाए पनि के हुन्छ र” भन्ने सोच्छन्। तर, जुन सुकै उमेरमा धूम्रपान छोड्दा पनि फोक्सोको कार्यक्षमतामा सुधार आउँछ र क्यान्सर उपचारको प्रभावकारिता बढ्छ। चुरोट छोडेको केही हप्तामै सास फेर्न सजिलो हुन थाल्छ।

६. भ्रम: टाल्कम पाउडर (पुडिया) को प्रयोगले क्यान्सर हुन्छ।

तथ्य: डा. हिर्सचले भने झैँ, साधारण कस्मेटिक पाउडर प्रयोग गर्दा फोक्सोको क्यान्सर हुने ठोस प्रमाण छैन। तर, नेपालका चुनढुंगा खानी वा निर्माण क्षेत्रमा काम गर्ने मजदुरहरू जो एस्बेस्टस (Asbestos) र सिलिकाको धूलोको सम्पर्कमा रहन्छन्, उनीहरूमा भने जोखिम अत्यन्त उच्च हुन्छ। काम गर्दा गुणस्तरीय मास्कको प्रयोग अनिवार्य छ।

विशेष सुझावहरू:

रेडन ग्याँसको परीक्षण: नेपालका धेरै पहाडी घरहरू ढुङ्गा र माटोले बनेका हुन्छन्, जहाँ जमिनमुनिबाट निस्कने रेडन ग्याँस जम्मा हुन सक्छ। घरमा हावा ओहोरदोहोर हुने (Ventilation) राम्रो व्यवस्था मिलाउनुहोस्।

सुधारिएको चुलो: ग्रामीण क्षेत्रमा धुवाँरहित सुधारिएको चुलो वा विद्युतीय चुलो (Induction) को प्रयोगलाई प्रोत्साहन दिनुहोस्।

नियमित जाँच: यदि तपाईं ५० वर्ष नाघ्नुभएको छ र लामो समयदेखि धूम्रपान गरिरहनुभएको छ भने, लक्षण नदेखिए पनि वर्षको एक पटक डाक्टरको सल्लाहमा ‘Low-dose CT scan’ गर्ने बारे सोच्नुहोस्।

निष्कर्ष: फोक्सोको क्यान्सर लाग्दैमा जीवन समाप्त हुँदैन। आधुनिक औषधि (Targeted Therapy र Immunotherapy) अब नेपालमा पनि उपलब्ध हुन थालेका छन्। सही समयमा सही उपचार र भ्रमबाट मुक्ति नै यस रोग विरुद्धको सबैभन्दा ठुलो हतियार हो।

स्वास्थ्य Health Readers