उच्च उचाइ र रगतमा चिनीको सन्तुलन: नेपाली सन्दर्भमा
नेपाल जस्तो भौगोलिक विविधता भएको देशमा, जहाँ ठूलो जनसंख्या पहाडी र हिमाली भेगमा बसोबास गर्छ, उच्च उचाइले स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावबारे बुझ्नु महत्त्वपूर्ण छ। भर्खरैका अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि उच्च उचाइमा हुने न्यून अक्सिजन (Hypoxia) ले रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्न मद्दत पुर्याउँछ।
१. रातो रक्त कोशिका: शरीरको प्राकृतिक ‘ग्लुकोज स्पन्ज’
वैज्ञानिकहरूका अनुसार उच्च उचाइमा अक्सिजन कम हुँदा हाम्रा रातो रक्त कोशिकाहरूले ‘ग्लुकोज सिंक’ वा ‘स्पन्ज’ जस्तै काम गर्छन्। यसका मुख्य कारणहरू हुन्:
संख्यामा वृद्धि: कम अक्सिजनसँग जुध्न शरीरले धेरै रातो रक्त कोशिकाहरू उत्पादन गर्छ।
बढी खपत: प्रत्येक रातो रक्त कोशिकाले रगतबाट सामान्य अवस्थामा भन्दा बढी चिनी (ग्लुकोज) सोस्छ।
GLUT1 ट्रान्सपोर्टर: कम अक्सिजनमा कोशिकाहरूले ‘GLUT1’ नामक प्रोटिनको स्तर बढाउँछन्, जसले रगतबाट चिनी तान्न मद्दत गर्छ।
२. नेपालका लागि यसको अर्थ के हो?
नेपालमा गरिएको केही जनसांख्यिकीय अवलोकनहरूले पनि देखाएका छन् कि तराईको तुलनामा उच्च हिमाली भेगमा बसोबास गर्ने मानिसहरूमा टाइप २ मधुमेहको दर कम हुन सक्छ।
हिमाली जीवनशैली र मधुमेह: हिमाली भेगका मानिसहरूमा देखिने कम मधुमेहको दरमा केवल शारीरिक परिश्रम मात्र नभई, त्यहाँको न्यून अक्सिजनयुक्त वातावरणले पनि भूमिका खेलेको हुन सक्छ।
२,३-डीपीजी (2,3-DPG) को भूमिका: अनुसन्धानले देखाएको छ कि रातो रक्त कोशिकाले सोसेको चिनी प्रयोग गरेर २,३-डीपीजी नामक अणु बनाउँछन्, जसले हेमोग्लोबिनलाई शरीरका अंगहरूमा अक्सिजन पुर्याउन सजिलो बनाउँछ।
३. ट्रेकिङ र पर्वतारोहण: मधुमेहका बिरामीले ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू
नेपालमा ट्रेकिङका लागि जाने मधुमेहका बिरामीहरूका लागि यो अनुसन्धान खुसीको खबर भए तापनि केही सावधानीहरू आवश्यक छन्:
हाइपोग्लाइसेमियाको जोखिम: उच्च उचाइमा शरीरले तीव्र गतिमा चिनी सोस्ने र शारीरिक परिश्रम पनि बढी हुने भएकाले रगतमा चिनीको मात्रा अत्यधिक कम (Low Sugar) हुने खतरा रहन्छ।
टाइप १ मधुमेह: टाइप १ मधुमेह भएका व्यक्तिहरूले उचाइमा जाँदा विशेष सतर्कता अपनाउनुपर्छ, किनकि उनीहरूमा हर्मोनल परिवर्तनका कारण सुगर लेभल एक्कासी घट्न सक्छ।
औषधिको मात्रा: यदि तपाईं मधुमेहको औषधि खाइरहनुभएको छ र ट्रेकिङमा जाँदै हुनुहुन्छ भने, उचाइमा औषधिको मात्रा समायोजन गर्न डाक्टरसँग परामर्श लिनु अनिवार्य छ।
निष्कर्ष र भविष्यको सम्भावना
वैज्ञानिकहरू अहिले ‘हाइपोक्सीस्ट्याट’ (Hypoxystat) जस्ता औषधिहरूमा काम गरिरहेका छन्, जसले कम अक्सिजनमा बसेजस्तै प्रभाव पारेर रगतमा चिनी घटाउन सक्छ। यसले भविष्यमा मधुमेह उपचारमा नयाँ क्रान्ति ल्याउन सक्छ।
– सन्तोष मान सिंह