मधुमेह उपचारमा चीनको ऐतिहासिक सफलता: स्टेम सेल प्रविधिमा नयाँ युग

चीन मधुमेह उपचारको क्षेत्रमा स्टेम सेल प्रविधिमार्फत विश्वव्यापी नेतृत्व गरिरहेको छ। टाइप १ र टाइप २ दुवै प्रकारका मधुमेहका बिरामीहरूमा भएका हालैका क्लिनिकल परीक्षणहरूले अत्यन्त उत्साहजनक परिणाम दिएका छन्, जसले “कार्यात्मक उपचार” (Functional Cure) सम्भव हुने संकेत गरेको छ।

प्रमुख उपलब्धिहरूको सारांश

मधुमेहको प्रकार नवप्रवर्तन दृष्टिकोण प्रमुख संस्थाहरू वर्तमान अवस्था / परिणाम

टाइप १ रासायनिक पुन:प्रोग्रामिङ (बिरामीको फ्याट सेलबाट) पेकिङ विश्वविद्यालय, तियानजिन अस्पताल सन् २०२२ देखि पहिलो बिरामी इन्सुलिन-मुक्त; चरण I जारी

टाइप १ पुनरुत्पादक आइलेट्स (E-Islet) चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठान एक बिरामी २६ महिनादेखि इन्सुलिन-मुक्त; चीन र अमेरिका (FDA) मा स्वीकृत

टाइप २ जीन-परिमार्जित स्टेम सेल (GLP-1 र FGF21) बेइजिङ जियुआन, रुइजिन अस्पताल सन् २०२५ मा चरण I परीक्षण सुरु; विश्वकै पहिलो प्रयास

टाइप २ नाभीकोर्ड MSCs (सूजन नियन्त्रण) चिनियाँ पीएलए जनरल अस्पताल चरण II सम्पन्न; इन्सुलिनको मात्रा २७.७८% ले घट्यो

टाइप १ मधुमेह: “कार्यात्मक उपचार” तर्फ ठूलो फड्को

टाइप १ मधुमेहमा शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले आफ्नै इन्सुलिन उत्पादक बिटा कोशिकाहरू नष्ट गर्छ। चिनियाँ वैज्ञानिकहरूले ती कोशिकाहरूलाई पुनर्जीवित गर्न दुई प्रमुख विधिहरू विकास गरेका छन्:

१. रासायनिक पुन:प्रोग्रामिङ (Chemical Reprogramming)

पेकिङ विश्वविद्यालयका प्राध्यापक डेङ हङकुईको टोलीले एक क्रान्तिकारी विधि पत्ता लगाएको छ। यस प्रक्रियामा बिरामीको आफ्नै बोसो कोशिकालाई “साना रासायनिक अणुहरू” प्रयोग गरी इन्सुलिन उत्पादन गर्ने आइलेट कोशिकाहरूमा रूपान्तरण गरिन्छ।

• परिणाम: सन् २०२३ मा यो प्रविधिबाट उपचार गरिएकी एक २५ वर्षीया महिला पूर्ण रूपमा इन्सुलिन-मुक्त भइन्।
• विश्वव्यापी मान्यता: यस उपलब्धिका लागि प्राध्यापक डेङलाई सन् २०२५ को ‘टाइम १००’ प्रभावशाली व्यक्तित्वको सूचीमा समावेश गरियो।

२. पुनरुत्पादक आइलेट प्रत्यारोपण (E-Islet 01)

चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानले स्टेम सेलबाट कृत्रिम आइलेट्स (E-Islets) विकास गरेको छ। यस प्रविधिबाट उपचार गरिएका एक बिरामी २६ महिनाभन्दा बढी समयदेखि बिना इन्सुलिन स्वस्थ जीवन बिताइरहेका छन्। यो उपचार चीन र अमेरिका दुवैमा क्लिनिकल परीक्षणका लागि स्वीकृत भइसकेको छ।

चुनौती: हाल बिरामीको आफ्नै कोशिका प्रयोग गर्दा पनि प्रतिरक्षा प्रणालीले ती कोशिकालाई आक्रमण गर्न सक्ने भएकाले इम्युनोसप्रेसिभ (प्रतिरक्षा प्रणाली दबाउने) औषधि आवश्यक पर्छ। अब वैज्ञानिकहरूको ध्यान “इम्युन-इभेसिभ” (प्रतिरक्षा प्रणालीबाट जोगिन सक्ने) कोशिकाहरू विकास गर्न केन्द्रित छ।

टाइप २ मधुमेह: मेटाबोलिक सन्तुलन र जीन थेरापीमा नयाँ आयाम

टाइप २ मधुमेहमा इन्सुलिन प्रतिरोध र कोशिकाको कार्यक्षमता ह्रास मुख्य समस्या हो। यस क्षेत्रमा चिनियाँ अनुसन्धानले फड्को मारेको छ:

विश्वकै पहिलो जीन-परिमार्जित सेल थेरापी

बेइजिङ जियुआन बायोसाइन्सेसले बिरामीको स्टेम सेलमा GLP-1 र FGF21 जस्ता हर्मोन उत्पादन गर्ने जीन थपेर “जीवित कारखाना” (Living Factory) सिर्जना गरेको छ। यसले शरीरमा प्राकृतिक रूपमै रक्तशर्करा नियन्त्रण गर्न मद्दत पुर्याउँछ।

नाभीकोर्ड स्टेम सेल (MSCs) थेरापी

नाभीकोर्डबाट निकालिएको स्टेम सेल प्रयोग गर्दा बिरामीहरूमा इन्सुलिनको आवश्यकता करिब २८% ले घटेको पाइएको छ। यसले शरीरको सूजन (Inflammation) कम गरेर इन्सुलिनको प्रभावकारिता बढाउँछ।

भविष्यको बाटो र वैज्ञानिक परिष्करण

यी उपलब्धिहरू ऐतिहासिक भए तापनि केही सर्तकता आवश्यक छ:

• प्रारम्भिक चरण: धेरैजसो उपचार चरण I र II मा मात्र छन्। यी उपचारहरू व्यापक रूपमा उपलब्ध हुन अझै केही वर्ष लाग्न सक्छ।
• पूर्ण प्यान्क्रियाजको नक्कल: पेकिङ विश्वविद्यालयले अब केवल इन्सुलिन उत्पादक कोशिका मात्र नभई स्वस्थ प्यान्क्रियाजमा पाइने पाँचै प्रकारका कोशिकाहरू भएको आइलेट निर्माण गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। यसले रक्तशर्करा अत्यधिक घट्ने (Hypoglycemia) जोखिमलाई समेत न्यूनीकरण गर्नेछ।

यी नवप्रवर्तनहरूले मधुमेह उपचारको भविष्य नै परिवर्तन गर्ने क्षमता राख्छन्, र चीन यस क्रान्तिको केन्द्रमा छ।

नेपालमा मधुमेहको स्थिति चित्रमा: