सामान्य गर्भावस्थामा भ्रुणको चल्ने प्रकृति र कहिले चिन्तित हुनुपर्छ?

प्रत्येक गर्भावस्था र भ्रुणको सक्रियताको स्तर फरक-फरक हुन्छ। गर्भवती महिलाले आफ्नो भ्रुणको सामान्य चल्ने प्रकृतिलाई निरन्तर निरीक्षण गरेर र यसको प्रकृतिमा आउने कुनै पनि परिवर्तनप्रति सचेत रहेर आफ्नो भ्रुणबारे सिक्न सक्छिन्।

धेरै हलचल हुनु सामान्यतया चिन्ताको विषय होइन। यद्यपि, भ्रुण बिरामी भएमा वा कुनै जटिलताको सामना गरेमा कम सक्रिय हुन सक्छ। त्यसैले, भ्रुणको चल्ने प्रकृतिमा परिवर्तन देखिएमा तुरुन्तै डाक्टर वा सुँधी (स्वास्थ्यकर्मी) लाई सम्पर्क गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यहाँ प्रत्येक त्रैमासिकमा भ्रुणको कति हलचलको अपेक्षा गर्नुपर्छ, बढ्ने र घट्ने कारणहरू, र स्वास्थ्यकर्मीलाई कहिले सम्पर्क गर्नुपर्छ भन्ने बारेमा विस्तृत जानकारी दिइएको छ।

१. प्रत्येक त्रैमासिकमा भ्रुणको सामान्य हलचल

प्रत्येक गर्भवती महिलाले विगतको गर्भावस्थाभन्दा वा अन्य व्यक्तिभन्दा फरक अनुभव गर्न सक्छिन्।

क. पहिलो त्रैमासिक (०–१२ हप्ता)

* अपेक्षा: यस अवधिमा गर्भवती महिलाले सामान्यतया भ्रुणको हलचल महसुस गर्दैनन्।

ख. दोस्रो त्रैमासिक (१३–२८ हप्ता)

* अपेक्षा: प्रायः १३ हप्तापछि मोर्निङ सिकनेसजस्ता लक्षणहरू कम हुन्छन् र पेट देखिने गरी बढ्छ।

* पहिलो हलचल: भ्रुणको पहिलो हलचललाई “क्विकेनिङ” (Quickening) भनिन्छ, जुन गर्भावस्थाको १६ देखि २२ हप्ताको बीचमा महसुस हुन्छ।

* अनुभूति: यो हलचल एउटा कोमल झँकार जस्तो महसुस हुन्छ, जुन गर्भवती महिलाले मात्र महसुस गर्न सक्छिन्।

* चिन्ता: २४ हप्तासम्म पनि कुनै हलचल महसुस नभएमा तुरुन्तै स्वास्थ्य व्यवसायीलाई सम्पर्क गर्नुपर्छ। स्वास्थ्य कर्मीले भ्रुणको मुटुको धड्कन र हलचलहरू जाँच गर्नुहुनेछ।

ग. तेस्रो त्रैमासिक (२९–४० हप्ता)

* अपेक्षा: भ्रुणको स्थिति पेटमा तल झर्न सक्छ र गर्भवती महिलाले बलियो, सजिलो र सक्रिय हलचल महसुस गर्छिन्।

* नयाँ संवेदना: यस अवधिमा भ्रुणको हिच्की जस्ता नयाँ संवेदनाहरू पनि महसुस हुन सक्छन्।

* दैनिक निरीक्षण: यस त्रैमासिकमा भ्रुणको हलचलको निरीक्षण गर्नु अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। गर्भवती महिलाले आफ्नो भ्रुणको सामान्य दैनिक चल्ने प्रकृति बारे सचेत हुनुपर्छ।

२. भ्रुणको हलचल गणना (किक काउन्ट)

केही स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले भ्रुण हलचल गणना (Fetal Movement Count – FMC) वा “किक काउन्ट” गर्न सल्लाह दिन सक्छन्।

* विधि: हरेक दिन लगभग एउटै समयमा भ्रुणको हलचल गन्ने।

* डाक्टरलाई सम्पर्क गर्ने मापदण्ड: यदि दुई देखि तीन घण्टाको अवधिमा १० भन्दा कम पटक भ्रुणको हलचल महसुस भएमा, तुरुन्तै डाक्टरलाई सम्पर्क गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

३. भ्रुणको हलचलमा परिवर्तनका कारणहरू

भ्रुणको हलचलमा कमी वा वृद्धि हुनुका विभिन्न कारणहरू हुन सक्छन्:

क. भ्रुणको हलचल कम हुनुका कारणहरू

हलचल कम हुनु सधैं चिन्ताको विषय हुँदैन। उदाहरणका लागि, भ्रुणले निदाएको बेला वा आराम गर्दा कम चल्न सक्छ। चिन्तामुक्त नभएका अन्य कारणहरूमा निम्न समावेश हुन सक्छन्:

* भ्रुण सक्रिय रूपमा चल्नको लागि धेरै ठूलो हुनु।

* अगाडि प्लेसेन्टा (अपरा) रहेको।

* गर्भवती महिलाले गरेको शारीरिक व्यायामको स्तर कम हुनु।

चिन्ताजनक कारणहरू: हलचल कम हुनुका सम्भावित चिन्ताजनक कारणहरूमा निम्न पर्छन्:

* भ्रुणको वृद्धिमा सीमितता (अपेक्षित भन्दा सानो हुनु)।

* एम्नियोटिक द्रव (पानी) कम हुनु।

* प्लेसेन्टा (अपरा) सम्बन्धी समस्याहरू।

* मृत जन्म।

ख. भ्रुणको हलचल बढ्नुका कारणहरू

हलचल बढ्नु सामान्यतया चिन्ताको कारण हुँदैन।

* गर्भवती महिलाको कोर्टिसोल हर्मोनको स्तर बढ्दा (शारीरिक गतिविधिको कारणले) हलचल बढेको महसुस हुन सक्छ।

* ३७ हप्तापछि भ्रुण ठूलो भइसकेको र सजिलैसँग महसुस गर्न सकिने भएकाले हलचल बढेको महसुस हुन सक्छ।

* सल्लाह: यदि हलचल सामान्य चल्ने प्रकृतिभन्दा धेरै फरक छ भने, थप सहयोगको लागि स्वास्थ्यकर्मीसंग कुरा गर्न सकिन्छ।

४. भ्रुणको हलचलको बारेमा डाक्टरलाई कहिले सम्पर्क गर्नुपर्छ?

यदि निम्न कुराहरू भएमा तुरुन्तै स्वास्थ्य व्यवसायीलाई सम्पर्क गर्न सल्लाह दिइन्छ:

* भ्रुण सामान्यभन्दा कम चलिरहेको छ।

* भ्रुणको चल्ने सामान्य प्रकृतिमा परिवर्तन आएको छ।

* गर्भवती महिलालाई भ्रुण चल्नै बन्द भएको महसुस भएको छ।

महत्त्वपूर्ण नोट: भ्रुणको स्वास्थ्यको सूचकको रूपमा घरमा प्रयोग गरिने हृदयको धड्कन सुन्ने किटहरू (Doppler kits) मा मात्र भर पर्नुहुँदैन, किनभने यसले भ्रुणको स्वास्थ्यको पूर्ण तस्बिर दिन सक्दैन।

५. बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

क. के केही दिन धेरै र केही दिन कम हलचल महसुस हुनु सामान्य हो?

भ्रुणले हरेक दिन उही तरिकाले चल्दैन। कुनै निश्चित समयमा यो अरू समयभन्दा धेरै ऊर्जावान हुन सक्छ। सानो परिवर्तन चिन्ताको कारण नहुन सक्छ, तर गर्भवती महिलाले आफ्नो सामान्य दैनिक प्रकृतिबारे सचेत हुनुपर्छ। चिन्ता लागेमा स्वास्थ्यकर्मीसंग कुरा गर्नुपर्छ।

ख. कसैले भ्रुणलाई बढी चल्न कसरी प्रेरित गर्न सक्छिन्?

* शारीरिक व्यायाम: व्यायामजस्ता गतिविधिहरूले कोर्टिसोल हर्मोनको स्तर बढाउँछन्, जसले हलचल बढ्न सक्छ। तर, गर्भावस्थामा व्यायाम गर्दा स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

* आराम: चुप लागेर बस्दा वा आराममा हुँदा हलचल बढी महसुस गर्न सकिन्छ।

* चिसो पेय पदार्थ: चिसो पेय पदार्थ खाने वा पिउने जस्ता गतिविधिहरूले पनि हलचललाई प्रेरित गर्न सक्छन्।

– मेरिना गुरुङ

महिला स्वास्थ्य विषेशज्ञ

के तपाईंलाई थाहा छ…

गर्भमा बच्चाको हलचल, जसलाई भ्रुणको हलचल वा ‘लात’ पनि भनिन्छ, त्यसलाई झँकार, लात, सरसरती वा लुर्किने जस्ता विभिन्न संवेदनाहरूको रूपमा महसुस गर्न सकिन्छ। गर्भावस्था बढ्दै जाँदा यस्तो हलचलको प्रकारमा परिवर्तन आउन सक्छ।

आफ्नो बच्चा चलिरहेको महसुस गर्नु भनेको उसको स्वस्थ रहने एउटा लक्षण हो।

तपाईंले कति पटक हलचल महसुस गर्नुपर्छ भन्ने कुनै निश्चित संख्या छैन – प्रत्येक बच्चा फरक हुन्छ।

३२ हप्तापछि, प्रसव नभएसम्म बच्चाको हलचलको मात्रा लगभग उस्तै रहन्छ।

यदि तपाईंलाई लाग्छ कि तपाईंको बच्चाको हलचल कम भएको, रोकिएको वा परिवर्तन भएको छ भने तपाईंले तुरुन्त आफ्नो प्रसूति विशेषज्ञ (OBGYN) लाई सम्पर्क गर्नुपर्छ।

-मेरिना गुरुङ
महिला स्वास्थ्य विषेशज्ञ