सम्पादकीय

नेपालको स्वास्थ्य सेवा क्षेत्र आज एउटा जटिल मोडमा उभिएको छ। एकातिर, हामीले प्रगतिका केही उल्लेख्य आयामहरू देखेका छौं, भने अर्कोतिर, गहिरिएका व्यवस्थागत समस्याहरूले यसको विकासलाई निरन्तर चुनौती दिइरहेका छन्। अहिलेको स्वास्थ्य सेवा प्रणाली भनेको उज्यालो र अँध्यारोबीचको एउटा स्पष्ट संगम हो।

प्रगतिका केही किरणहरू:

यो स्वीकार्नु जरुरी छ कि नेपालले स्वास्थ्यक्षेत्रमा ठूला कदम चालेको छ। सरकारले निःशुल्क स्वास्थ्य सेवा, प्रसवपूर्व र प्रसवपछिका सेवाहरू, तथा निःशुल्क टीकाकरण जस्ता कार्यक्रमहरूबाट सामुदायिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राखेको छ। अस्पताल तथा स्वास्थ्य चौकीहरूको सङ्ख्यामा वृद्धि भएको छ, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रहरूमा। साथै, निजी क्षेत्रले आधुनिक अस्पताल र विशेषज्ञ सेवाहरू विकसित गरेर शहरी क्षेत्रमा गुणस्तरीय उपचारको विकल्प बढाएका छन्। कोभिड–१९ महामारीले स्वास्थ्य सुविधाहरू, विशेष गरी आपतकालीन सेवा र टेलिमेडिसिनको महत्त्वलाई राम्ररी उजागर गर्यो, जसले नयाँ सम्भावनाका ढोकाहरू खोलेको छ।

गहिरिरहेका चुनौतीहरू:

तर, यी प्रगतिहरू एकपक्षीय छन्। वास्तविकता भनेको ग्रामीण र शहरी क्षेत्रबीचको ठूलो खाडल हो। काठमाडौंको उन्नत अस्पतालमा उपलब्ध सेवा देशको दूरगामी गाउँघरमा पुग्न अझै धेरै बाटो बाँकी छ। मुलुकको बढी जनसंख्या अझै पनि मूलभूत स्वास्थ्य सुविधाको अभावमा छ। प्रमुख समस्याहरू यसप्रकार छन्:

१. मानव शक्ति को असमान वितरण: डाक्टर, नर्स र स्वास्थ्यकर्मीहरू काठमाडौं र प्रमुख शहरहरूमा केन्द्रित छन्। ग्रामीण क्षेत्रहरूमा क्वालिफाइड स्वास्थ्य पेशेवरको भारी कमी छ।

२. दवाइ र उपकरणको अभाव: धेरै सरकारी स्वास्थ्य संस्थाहरू आवश्यक दवाइ, उपकरण र प्रविधिको अभावमा छन्। रोगीहरूलाई नैंदेशिका (Prescription) लिएर बजारबाट दवाइ किन्न बाध्य हुनुपर्ने अवस्था छ।

३. वित्तीय बोझ: निःशुल्क सेवाका योजनाहरू भए तापनि, धेरै परिवारहरूका लागि गम्भीर रोगको उपचार असहनीय आर्थिक बोझ बनिरहेको छ। स्वास्थ्य बीमाको संस्कृति सीमित छ र चिकित्सकीय सहयोग (Medical Insurance) को प्रक्रिया जटिल छ।

४. गुणस्तर र निगरानीको कमी: सार्वजनिक र निजी दुवै क्षेत्रमा सेवाको गुणस्तरमा ठूलो फरक छ। सेवाको मापदण्ड र निगरानीको कमीले रोगीहरूको हितमाथि प्रश्नचिन्ह लगाउँछ।

भविष्यको बाटो:

अहिलेको अवस्थामा, केवल अस्पताल निर्माण गर्दै जानु समाधान होइन। आवश्यकता भनेको एउटा समग्र, समावेशी र मानव संसाधनमा केन्द्रित नीतिको।

• ग्रामीण स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई प्रोत्साहन: ग्रामीण क्षेत्रमा काम गर्न डाक्टर र स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई आकर्षित गर्ने र टाँस्ने रणनीति जरुरी छ।
• प्राथमिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता: रोकथाम र स्वास्थ्य शिक्षालाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। सबैभन्दा प्रभावकारी र लागत-कुशल निवेश यही हो।
• सूचना प्रविधिको उपयोग: टेलिमेडिसिन र मोबाइल हेल्थ सेवाहरूलाई बढावा दिएर ग्रामीण क्षेत्रमा विशेषज्ञको पहुँच सजिलो बनाउन सकिन्छ।
• निगरानी र जवाफदेहिता: सार्वजनिक र निजी दुवै क्षेत्रमा सेवाको गुणस्तर सुनिश्चित गर्न कडा नीति र निगरानी प्रणाली लागू गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष:

नेपालको स्वास्थ्य सेवा एउटा अधुरो महल जस्तो छ जसको आधार मजबुत बनाउनु जरुरी छ। संविधानले प्रत्येक नागरिकलाई स्वास्थ्य सेवाको मौलिक अधिकार दिएको छ। यो अधिकार केवल कागजी प्रतिज्ञा नबनोस्, यसलाई वास्तविकतामा परिणत गर्न आवश्यक राजनीतिक इच्छाशक्ति, पर्याप्त बजेट र कुशल कार्यान्वयनको आवश्यकता छ। सबै नेपालीले आफ्नो घरनजिकै गुणस्तरीय र सस्तो उपचार पाउने दिन आएको छ कि भन्ने हाम्रो सामूहिक प्रयासमा निर्भर गर्दछ।