🔬 लुपस र सामान्य भाइरस: एप्सटीन-बार भाइरस (EBV) ले कसरी स्व-प्रतिरक्षित रोगलाई ट्रिगर गर्छ?

एक नयाँ अध्ययनले एप्सटीन-बार भाइरस (EBV) र लुपसबीचको गहिरो सम्बन्धको लागि यान्त्रिक प्रमाण प्रदान गरेको छ, जसले भविष्यमा उपचारको ढोका खोल्न सक्छ।

लुपस (Systemic Lupus Erythematosus – SLE) एक पुरानो स्व-प्रतिरक्षित रोग हो जसबाट विश्वभरि कम्तिमा ५० लाख मानिसहरू प्रभावित छन्। यसमा शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक प्रणालीले गल्तीले स्वस्थ कोषहरू र तन्तुहरूमाथि आक्रमण गर्छ, जसले गर्दा शरीरभरि गम्भीर सुजन, निरन्तर थकान, जोर्नी दुखाइ, र गाला तथा नाकमा डाबर जस्ता लक्षणहरू देखा पर्छन्।
लुपसको वास्तविक कारण अस्पष्ट रहे पनि वैज्ञानिकहरूले यसलाई वंशाणु, हर्मोनल कारक र वातावरणीय ट्रिगरहरू को संयोजन मान्छन्। विगतका अध्ययनहरूले एप्सटीन-बार भाइरस (EBV) जस्ता भाइरल संक्रमणहरूलाई सम्भावित ट्रिगरको रूपमा औंल्याएका थिए।
EBV: ९५% वयस्कहरूमा हुने सामान्य हर्पस भाइरस
EBV एक अत्यन्त सामान्य हर्पस भाइरस हो जुन लारबाट सर्छ र वयस्कहरूमाझ करिब ९५% मा पाइन्छ। यो भाइरसले ‘मोनो’ (संक्रामक मोनोन्युक्लियोसिस) निम्त्याउँछ र संक्रमणपछि यो पूर्ण रूपमा हराउँदैन। बरु, यो B कोषहरू (एन्टीबडी बनाउने प्रतिरक्षा कोषहरू) भित्र निष्क्रिय रूपमा लुकेर बस्छ।
स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयका इम्युनोलोजी तथा रुम्याटोलोजीका प्रोफेसर डा. विलियम रोबिन्सन भन्छन् कि महामारीविज्ञान अध्ययनहरूले EBV र लुपसबीच दशकौंदेखि बलियो सम्बन्ध देखाए पनि, यसको स्पष्ट यान्त्रिक व्याख्याको कमी थियो।
उनको नेतृत्वमा साइन्स ट्रान्सलेसनल मेडिसिन जर्नलमा प्रकाशित एक नयाँ अध्ययनले EBV कसरी लुपसको वास्तविक चालक शक्ति बन्न सक्छ भन्ने कुराको प्रमाण दिएको छ।
EBV-संक्रमित B कोषहरू लुपस रोगीहरूमा २५ गुणा बढी
डा. रोबिन्सन र उहाँको टोलीले एक नयाँ सिंगल-सेल सिक्वेन्सिङ प्रविधि प्रयोग गरी EBV-संक्रमित B कोषहरूको सिधै पहिचान र विशेषता निर्धारण गरे। यस अध्ययनबाट दुई मुख्य कुरा पत्ता लाग्यो:
* संख्यामा वृद्धि: स्वस्थ व्यक्तिहरूमा १०,००० मा १ भन्दा कम EBV-संक्रमित B कोषहरू पाइएकोमा, लुपस भएका व्यक्तिहरूमा यो संख्या बढेर करिब ४०० मा १ पुगेको पाइयो। यो स्वस्थ व्यक्तिको तुलनामा २५ गुणा बढी हो।
“यो एक आश्चर्यजनक र अप्रत्याशित नतीजा थियो,” डा. रोबिन्सनले भने। “हामीले देखाएका छौं कि यी दुर्लभ कोषहरूले लुपसलाई मध्यस्थता गर्ने स्व-प्रतिरक्षित प्रतिक्रियाका अति सक्रिय ‘उत्तेजक’ (Driver) को रूपमा काम गर्छन्।”

* भाइरल प्रोटीनको भूमिका: अनुसन्धानकर्ताहरूले यो पनि पत्ता लगाए कि B कोषमा रहेको निष्क्रिय EBV ले कहिलेकाहीं प्रो-इन्फ्लामेटरी (सुजन बढाउने) भाइरल प्रोटीन EBNA2 बनाउन सक्छ।
EBNA2 ले B कोषहरूलाई प्रो-इन्फ्लामेटरी बन्न र लुपसलाई बढावा दिने व्यापक स्व-प्रतिरक्षित प्रतिक्रियाहरू सक्रिय गर्न प्रेरित गर्ने जीनहरूलाई बाँध्न र सक्रिय गर्न सक्छ। यसरी, EBV ले B कोषहरूको व्यवहारलाई पुन: प्रोग्राम गर्दछ।
भविष्यका उपचारका लागि नयाँ लक्ष्य
यी खोजहरूले लुपसको उपचार र सम्भावित रूपमा निको पार्नका लागि नयाँ मार्गहरू खोलेका छन्।
डा. रोबिन्सनको विश्वास छ कि लुपसलाई केवल तल्लो तहको सूजन नियन्त्रण गर्नुको सट्टा, यसको पछाडिको कारण (दुर्लभ EBV-संक्रमित ‘ड्राइभर’ B कोषहरू) लाई नै लक्षित गर्न सकिन्छ।
भविष्यको उपचारका रणनीतिहरूमा:
* अर्को पुस्ताको B-कोष हटाउने विधिहरू
* इन्जिनियर गरिएको सेलुलर थेरापी (जस्तै CAR T थेरापी)
* EBV-निर्देशित इम्युनोथेरापीहरू
यी विधिहरूले EBV-संक्रमित B कोषहरूलाई हटाएर लुपसलाई निको पार्न सक्ने सम्भावना रहेको छ।
थप अनुसन्धानका लागि योजना
यस अनुसन्धानको अर्को चरणहरूमा निम्न कुराहरू समावेश हुनेछन्:
* ठूला समूहका बिरामीहरूमा यो संयन्त्रको पुष्टि गर्ने।
* EBV ले अन्य स्व-प्रतिरक्षित रोगहरू (जस्तै मल्टिपल स्क्लेरोसिस, रुम्याटोइड आर्थ्राइटिस, वा स्जोग्रेन रोग) मा पनि यस्तै भूमिका खेल्छ कि भनेर अनुसन्धान गर्ने।
* EBV संक्रमणलाई पूर्ण रूपमा दबाउने औषधि वा EBV विरुद्धको खोप ले लुपसलाई रोक्छ वा निको पार्छ कि भनेर पत्ता लगाउने।
यी नतिजाहरूले EBV संक्रमण र लुपसमा रोगजन्य स्व-प्रतिरक्षित प्रतिक्रियाबीचको रोमाञ्चक र महत्त्वपूर्ण यान्त्रिक जडान प्रदान गरेका छन्।

*कोरी पेल्क द्वारा लिखित एम एन टी मा प्रकाशीत लेखमा आधारित अनुवादित अंश