नेपालको औषधीय वनस्पति सम्पदाको परिचय

नेपालको जैविक विविधता उष्ण तराईका मैदानदेखि लिएर अग्ला हिमालयका चुचुरासम्म फैलिएको छ। यसले गर्दा यहाँ औषधीय गुणहरू प्रमाणित भएका अनुमानित ७०० प्रजातिका बिरुवाहरूका लागि वासस्थान बनेको छ। यो ज्ञानको ठूलो हिस्सा परम्परागत चिकित्सकहरू जस्तै: वैद्य (आयुर्वेदिक), अम्ची (तिब्बती), र स्थानीय गाउँका ज्येष्ठ नागरिकहरूमा निहित छ।

नेपालका प्रमुख औषधीय वनस्पतिहरू र तिनीहरूको प्रयोग

यहाँ केही मुख्य वनस्पतिहरूको सारांश दिइएको छ:

बिरुवाको नाम (अङ्ग्रेजी)– Yarsagumba   

स्थानीय नाम (नेपाली) – यार्सागुम्बा

परम्परागत र औषधीय प्रयोग  प्रयोग गरिने भाग

शक्तिवर्धक, कामोत्तेजक, दम, मिर्गौला रोगको उपचारमा  सम्पूर्ण (झार र    किरा)

Gooseberry अमला – भिटामिन ‘सी’को धनी, पाचन सहायक, कायाकल्प गर्ने, कपालको लागि ( फल )

Winter Cherry  अश्वगन्धा – अनुकूलक (Adaptogen), तनाव कम गर्ने, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने, सुजन कम गर्ने (जरा)

Turmeric बेसार – एन्टिसेप्टिक, एन्टि-इन्फ्लामेटरी (सुजन कम गर्ने), घाउ निको पार्ने, पाचनमा मद्दत गर्ने। गानो (राइजोम)

Holy Basil तुलसी – रुघाखोकी, ज्वरो, श्वासप्रश्वास सम्बन्धी समस्या, पवित्र वनस्पति (पात)

Chiraito चिराइतो – ज्वरो, मलेरिया, मधुमेह, पाचन सम्बन्धी समस्या, रगत शुद्ध पार्ने (सम्पूर्ण बिरुवा)

Timur टिमुर – दाँत दुखेको, मुखको अल्सर, पाचन सम्बन्धी समस्या, बाहिरी पीडा कम गर्ने (फल, दाना)

Himalayan Yew लौठ सल्ला – क्यान्सर विरोधी औषधी (Paclitaxel) को स्रोत (बोक्रा, पात)

Gurjo  गुर्जो – प्रतिरोधात्मक क्षमता नियन्त्रण गर्ने, ज्वरो, मधुमेह, गठिया रोगका लागि (डाँठ)

मुख्य वनस्पतिहरूको विस्तृत विवरण

१. यार्सागुम्बा (Ophiocordyceps sinensis)

* परिचय: यो एक अद्वितीय र अत्यन्त मूल्यवान् फङ्गस हो जसले हिमालयन पुतलीको लार्भालाई परजीवीको रूपमा संक्रमण गर्छ। यो विश्वकै सबैभन्दा महँगो जैविक स्रोतहरू मध्ये एक हो।

* प्रयोगहरू:

* परम्परागत: समग्र स्वास्थ्यका लागि टोनिक, थकान, दम, मिर्गौला रोगको उपचार र विशेष गरी शक्तिशाली कामोत्तेजकको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

* आधुनिक: यसको सम्भावित क्यान्सर विरोधी, बुढ्यौली रोक्ने, र प्रतिरक्षा प्रणाली बढाउने गुणहरूमाथि अनुसन्धान भइरहेको छ।

* नोट: अत्यधिक संकलनले गर्दा यो संकटापन्न प्रजाति बनेको छ र यसले गम्भीर संरक्षण चिन्ताहरू बढाएको छ।

२. अश्वगन्धा (Withania somnifera) – “विन्टर चेरी”

* परिचय: यो एक सानो झाडी हो, जसलाई इन्डियन जिन्सेङ पनि भनिन्छ र आयुर्वेदमा यसलाई उत्कृष्ट अनुकूलक (Adaptogen) मानिन्छ।

* प्रयोगहरू:

* अनुकूलक: यसले शरीरलाई तनावको सामना गर्न मद्दत गर्छ र चिन्ता कम गर्छ।

* ऊर्जा र स्फूर्ति: थकान हटाउन र शारीरिक क्षमता बढाउन प्रयोग गरिन्छ।

* सुजन कम गर्ने: गठिया र जोर्नी दुखाइको लागि बनाइएका औषधिहरूमा प्रयोग हुन्छ।

* स्नायु स्वास्थ्य: यसले स्मरणशक्ति र संज्ञानात्मक कार्यमा सुधार ल्याउने विश्वास गरिन्छ।

३. चिराइतो (Swertia chirayita)

* परिचय: हिमालय क्षेत्रमा पाइने एक तीतो जडीबुटी हो। यसको तीतोपन नै यसको चिकित्सीय मूल्यको मुख्य अंश हो।

* प्रयोगहरू:

* ज्वरो र मलेरिया: ज्वरो सम्बन्धी रोगहरूको लागि प्राथमिक परम्परागत उपचार।

* पाचक टोनिक: यसले पाचन र भोक बढाउँछ।

* मधुमेह: रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ।

* रक्त शुद्धिकरण: “अशुद्ध रगत” सँग सम्बन्धित छालाका रोगहरूको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ।

४. टिमुर (Zanthoxylum armatum) – “नेपाली खुर्सानी”

* परिचय: यो एउटा काँडादार झाडी हो जसको फल र दानामा जिब्रोलाई लठ्याउने र झमझमाउने अनुभूति गराउने गुण हुन्छ।

* प्रयोगहरू:

* दन्त हेरचाह: दाँत दुखेको र गिजाको समस्या कम गर्न दाना चपाइन्छ।

* पाचन सहायक: अपच, पेट फुल्ने र पेटका जुकाहरूका लागि उपयोगी।

* बाहिरी प्रयोग: मांसपेशी र जोर्नी दुखाइ कम गर्न यसको लेप वा तेल लगाइन्छ।

५. तुलसी (Ocimum tenuiflorum) – “पवित्र तुलसी”

* परिचय: हिन्दू धर्ममा एक पवित्र वनस्पति हो, जुन प्रायः नेपाली घरहरूको आँगनमा पाइन्छ।

* प्रयोगहरू:

* श्वासप्रश्वास स्वास्थ्य: खोकी, रुघाखोकी, ब्रोङ्काइटिस र दमको विरुद्धमा प्रभावकारी।

* प्रतिरक्षा शक्ति: नियमित सेवनले प्रतिरक्षा प्रणाली बलियो बनाउने विश्वास गरिन्छ।

* तनाव कम: तनाव कम गर्न मद्दत गर्ने हल्का अनुकूलक मानिन्छ।

संरक्षण र दिगो प्रयोग

घरेलु र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यी औषधीय बिरुवाहरूको उच्च मागका कारण अति संकलन भएको छ। यार्सागुम्बा र लौठ सल्लाजस्ता बिरुवाहरू गम्भीर खतरामा छन्। मुख्य समस्याहरूमा निम्न समावेश छन्:

* अदिगो संकलन: बिरुवाहरूमा बीउ लाग्नु अघि नै संकलन गरिनु।

* वासस्थानको क्षति: वन विनाश र जलवायु परिवर्तन।

* खेतीको ज्ञानको कमी: धेरै उच्च मूल्यका बिरुवाहरू खेती गर्न गाह्रो हुनु।

नेपाल सरकार र विभिन्न गैर-सरकारी संस्थाहरूले निम्न कुराहरूलाई प्रवर्द्धन गर्न प्रयास गरिरहेका छन्:

* दिगो संकलन अभ्यासहरू।

* मूल्यवान प्रजातिहरूको खेती र घरेलुकरण।

* स्थानीय समुदायहरूले संरक्षणबाट लाभान्वित हुन सामुदायिक व्यवस्थापन।

निष्कर्ष

नेपालका औषधीय वनस्पतिहरू यसको प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाको एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा हुन्। तिनीहरूले ठूलो जनसंख्याको लागि प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्छन् र अपार आर्थिक सम्भावना बोकेका छन्। यस समृद्ध स्रोतको भविष्य कडा वैज्ञानिक अनुसन्धान, परम्परागत ज्ञानको संरक्षण, र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण रूपमा, संरक्षण र दिगो प्रयोगप्रतिको बलियो प्रतिबद्धताको सन्तुलित दृष्टिकोणमा निर्भर छ।

अस्वीकरण: यो जानकारी शैक्षिक उद्देश्यका लागि मात्र हो। औषधीय वनस्पतिहरूको प्रयोगले शक्तिशाली प्रभाव पार्न सक्छ र यो योग्य स्वास्थ्य सेवा प्रदायक वा प्रशिक्षित जडीबुटी विशेषज्ञको मार्गदर्शनमा मात्र गरिनु पर्छ, किनभने केही बिरुवाहरूले नकारात्मक असर पार्न सक्छन् वा औषधिहरूसँग अन्तरक्रिया गर्न सक्छन्।

-रुमि श्रेष्ठ

वनस्पति विज्ञान बिद्यार्थी