🦠 हेलिकोब्याक्टर पाइलोरी (H. pylori): विस्तृत जानकारी

१. संक्षिप्त परिचय

1. pylori एक प्रकारको जीवाणु (ब्याक्टेरिया) हो। यो पेटभित्र रहने ग्रन्थीले स्राव गर्ने चिप्चिपो श्लेष्मामा (म्युकस) बस्छ। लगभग ५ मध्ये २ व्यक्तिको पेटमा H. pylori हुन्छ, त्यसैले यो माथिल्लो पाचन तन्त्रमा हुने एक सामान्य संक्रमण हो।
2. pylori ले १० मध्ये ८ देखि ९ जनालाई कुनै समस्या पनि पुर्याउँदैन। यस संक्रमणले गर्दा हुने मुख्य लक्षणहरू मध्ये एक अपच (इन्डाइजेशन) हो। तर अपच भएका धेरै जसो रोगीहरूमा यो अरू कारणले हुन्छ। किनभने मानिसहरूलाई दुवै हुन सक्छ, त्यसैले यो भन्न सजिलो छ कि एकले सधैं अर्कोलाई जन्म दिन्छ। उपचारपछि संक्रमण निको भएको छ/छैन भनेर जाँच गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यसले अरू कारणहरूलाई निष्कासन गर्न थप परीक्षणहरू आवश्यक छन् कि भनेर निर्णय गर्न मद्दत गर्छ। अपचको लक्षणको सबैभन्दा सामान्य कारण भनेको प्रकार्यात्मक अपच (फङ्क्सनल डिस्पेप्सिया) हो। H. pylori भेटिएमा जटिलताको जोखिम कम गर्न यसको सधैं उपचार गर्नुपर्छ।
3. pylori को संक्रमणले सधैं पेटको अस्तर (म्युकोसा) मा सुनिने (इन्फ्लामेसन) ल्याउँछ। संक्रमण सामान्यतया पेटको तल्लो भाग (एन्ट्रम) बाट सुरु हुन्छ, तर यसले पूरै पेटलाई समेट्न सक्छ। यो सामान्यतया तब हुन्छ जब मानिसहरूले लामो समयसम्म केही औषधिहरू (जस्तै प्रोटोन पम्प इन्हिबिटरहरू) लिन्छन्। ग्यास्ट्राइटिस भनेको पेटको अस्तरमा सुनिने (इन्फ्लामेसन) को चिकित्सकीय नाम हो। H. pylori यसको सबैभन्दा सामान्य कारण हो तर ग्यास्ट्राइटिसका अरू पनि कारणहरू छन्। तिनीहरूमा धू्रपान र एस्पिरिन वा इबुप्रोफेन वा नेप्रोक्सेन जस्ता केही विरोधी सुनिने औषधिहरू समावेश छन्।

अल्सर (घाउहरू): H. pylori को कारणले हुने सुनिने (इन्फ्लामेसन) ले पेट वा सानो आन्द्राको पहिलो भाग (डुओडिनम) मा अल्सर (घाउ) हुन सक्छ। यिनलाई पेप्टिक अल्सर भनिन्छ। H. pylori भएका लगभग २० मध्ये ३ जनालाई अल्सर हुन्छ। यो पेटको अम्ल उत्पादनमा यसको प्रभाव र चर्को सुनिने (क्रोनिक इन्फ्लामेसन) ले गर्दा अस्तरको रक्षात्मक कार्यमा भएको क्षतिको कारण हो। यद्यपि यी अल्सरहरूले अपच र पीडा ल्याउने गर्छ, कहिलेकाहीं तिनीहरू धेरै गम्भीर हुन्छन्। तिनीहरूले रक्तस्त्राव गर्न सक्छन् वा फुट्न पनि सक्छन् (पर्फोरेसन)। यदि अल्सरले पेटको अस्तरमा पर्याप्त गहिरो छेद बनाउँछ भने यस्तो हुन्छ। अल्सर भएका व्यक्तिहरूलाई H. pylori को जाँच गर्नुपर्छ र संक्रमण भएमो त्यसलाई निको पार्न उपचार गर्नुपर्छ।

यद्यपि H. pylori अल्सरको एक सामान्य कारण हो, तर यो अरू कारणले पनि हुन सक्छ। ती कारणहरू यी हुन्:

• एस्पिरिन, इबुप्रोफेन वा नेप्रोक्सेन जस्ता केही दुखाई नाशक दवाईहरूको नियमित प्रयोग। यिनलाई नन-स्टेरोइडल एन्टी-इन्फ्लामेटरी ड्रग्स (NSAIDs) पनि भनिन्छ।
• अरू अवस्थाको लागि लिइने अन्य औषधिहरू।
• अल्सर भएका केही व्यक्तिहरूमा, कुनै पनि कारण पत्ता लाग्दैन। यिनलाई इडियोप्याथिक पेप्टिक अल्सर भनिन्छ।

महत्त्वपूर्ण:आफैंले निजी रूपमा आफ्नो औषधि लिइरहन बन्द नगर्नुहोस्। तपाईंले लिइरहनुभएको कुनै पनि निर्धारित औषधिले तपाईंको पेटलाई असर गरेको छ/छैन भनेर सधैं आफ्नो डाक्टरसँग सोध्नुहोस्।

२. कारणहरू

1. pylori एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा कसरी सर्छ भन्ने बारे पूर्ण रूपमा स्पष्ट छैन, तर सामान्यतया यो मलमार्फत मुखसम्म सर्ने (फिको-ओरल) मार्ग हुन्छ भन्ने प्रस्ताव गरिन्छ। यसले संक्रमण कसरी फैलिन्छ भन्ने बुझाउँछ। H. pylori मलमार्फत एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिको मुखमा पुग्छ। यो पनि स्पष्ट छैन कि संक्रमण भएका केही मानिसहरूमा मात्र किन लक्षणहरू वा अल्सर जस्ता थप जटिलताहरू विकसित हुन्छन्।
2. pylori भएका व्यक्तिहरूले प्रायः जीवनको बाल्यकालमा यो संक्रमण लाग्छ, जब प्रतिरक्षा प्रणाली संक्रमणलाई रोक्न पर्याप्त परिपक्व हुँदैन। सामान्यतया यो संक्रमण परिवारभित्र, जस्तै आमाबाबुबाट सन्तानमा सर्छ। विशिष्ट एन्टिबायोटिकहरूले उपचार नगरेसम्म यो तिनीहरूको पेटमै रहन्छ।

३. निदान

श्वास परीक्षण (ब्रेथ टेस्ट): H. pylori को निदान गर्ने एउटा सरल तरिका श्वास परीक्षण हो। यसको लागि तपाईंलाई युरिया भनिने पदार्थ भएको पेय दिइन्छ। तपाईंको पेटमा H. pylori छ कि छैन भनेर जाँच गर्न तपाईंको श्वासको नमूना लिइन्छ। यो नमूना पेय पिउनुभन्दा पहिले र पिएको केही समयपछि लिइन्छ। उपचार सफल भएको छ/छैन भनेर थाहा पाउन पनि यो परीक्षण प्रयोग गरिन्छ, तर उपचारको कोर्स सकिएको कम्तिमा एक महिनापछि मात्र यो गर्नुपर्छ।

मल परीक्षण (स्टूल टेस्ट): H. pylori को लागि मल परीक्षण अब व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ। यो श्वास परीक्षण जत्तिकै सही हुन्छ। यसमा H. pylori को प्रोटीन को लागि मलको सानो नमूनाको विश्लेषण गरिन्छ। उपचारपछि संक्रमण निको भएको छ/छैन भनेर पुष्टि गर्न पनि यो परीक्षण प्रयोग गर्न सकिन्छ।

एन्डोस्कोपी (भित्रियको जाँच): डाक्टरहरूले पेटको जाँच (एन्डोस्कोपी) गर्दा पनि H. pylori को जाँच गर्न सक्छन्। एन्डोस्कोपी एक पातलो र लचिलो ट्यूबमा जडान गरिएको क्यामेरा प्रयोग गरेर गरिन्छ। यो मुखबाट हुंदै घाँटी, पेट र सानो आन्द्राको सुरुवात सम्म पुर्याइन्छ। एन्डोस्कोपी सामान्यतया आउट-पेशेन्ट प्रक्रियाको रूपमा गरिन्छ र १५ मिनेटभन्दा कम समय लिन्छ। तपाईंले स्थानीय एनेस्थेटिक घाँटी स्प्रे वा/र शान्त औषधि (सिडेटिभ) लिन रोज्न सक्नुहुन्छ। एन्डोस्कोपिस्ट (जाँच गर्ने विशेषज्ञ) ले तपाईंलाई यसो निर्णयमा मार्गदर्शन गर्न सक्छन्। यो प्रक्रिया दुखाइलाग्दो छैन तर कहिलेकाहीं असहज हुन सक्छ। H. pylori को जाँच गर्न पेटको अस्तरको एउटा सानो टुक्रा (बायोप्सी) लिन सकिन्छ। H. pylori छ कि छैन भनेर जाँच गर्न बायोप्सीलाई धेरै फरक परीक्षणहरूको लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

यदि व्यक्तिहरूले केही विशेष औषधिहरू लिइरहेका छन् भने H. pylori को परीक्षणहरू सही नहुन सक्छ। उदाहरणका लागि, परीक्षण गराउनुभन्दा एक महिनाभित्र कुनै पनि कारणले लिइएको एन्टिबायोटिकको कोर्स। प्रोटोन पम्प इन्हिबिटरहरू (अम्ल नाशक औषधि) लिइरहेका व्यक्तिहरूमा पनि परीक्षणहरू विश्वसनीय हुँदैनन्। यी औषधिहरू अल्सर, एसिडिटी (रिफ्लक्स) वा अपचको उपचारको लागि प्रयोग गरिन्छ।

प्रोटोन पम्प इन्हिबिटरहरू यी हुन्:

• इसोमेप्राजोल
• लेन्सोप्राजोल
• ओमेप्राजोल
• प्यान्टोप्राजोल
• राबेप्राजोल

परीक्षण गराउनुभन्दा पछिल्लो दुई हप्तामा प्रोटोन पम्प इन्हिबिटर लिइएको हुनुहुन्न। तपाईंले लिइरहनुभएका अरू औषधिहरूले गलत नतिजा दिन सक्छ भने तपाईंको डाक्टरले H. pylori को परीक्षण नगर्न निर्देशन दिन सक्छन्। यदि तपाईंले कुनै औषधि लिइरहनुभएको छ जसले नतिजालाई असर पार्न सक्छ भने कृपया यो कुरा आफ्नो डाक्टरसँग छलफल गर्नुहोस्।

यदि तपाईंलाई अपच छ तर न त तपाईंलाई र न त तपाईंको डाक्टरलाई नै थाहा छ कि तपाईंलाई अल्सर छ कि छैन:

वित्तिकासमयमा, गम्भीर अपच भएका धेरै जसो मानिसहरूले अल्सरको लागि एन्डोस्कोपी गर्थे। अहिले धेरैजसो डाक्टरहरूले पहिले H. pylori छ कि छैन भनेर जाँच गर्छन्। यदि छ भने डाक्टरले एन्टिबायोटिकले यसको उपचार गर्नेछ।

सामान्यतया, यदि कसैलाई अल्सर छ र H. pylori संक्रमण पोजेटिभ छ भने, H. pylori को उपचारले अल्सर निको पार्न सफल हुने सम्भावना छ। तर भन्नुपर्दा, एन्डोस्कोपी बिना अल्सर छ कि छैन भनेर पुष्टि गर्न सकिँदैन। अल्सर नभएका केही व्यक्तिहरूमा H. pylori संक्रमणको उपचारले पूर्ण रूपमा लक्षणहरू राम्रो नहुन सक्छ। अपच भएका र अरू चिन्ताजनक लक्षणहरू भएका व्यक्तिहरूलाई अझै पनि आफ्नो लक्षणहरूको अरू कारणहरूलाई निष्कासन गर्न (जस्तै अनिच्छाको वजन घट्ने, लगातार वाकवाकी हुने, खाना निल्दा अड्किने वा दुख्ने) एन्डोस्कोपी गर्न आवश्यक पर्छ।

४. लक्षणहरू

अल्सरका जटिलताहरू: अल्सरका जटिलताहरूका सामान्य लक्षणहरूमा गम्भीर अपच (जुन औषधिले निको हुँदैन), कालो दिसा निस्कने (मेलिना), रगत वाक्ने (हेमेटेमिसिस) वा ज्वरो र सरिर चिसो भएको अवस्थामा पेटको गम्भीर दुखाइ समावेश छन्।

1. pylori ग्यास्ट्राइटिस का लक्षणहरू:

• पेट दुख्ने (प्रायः चर्को दुखाइ)
• मतलाग्ने (मच्काउने) महसुस हुनु
• पेट फुल्ने
• डकार आउने
• यी सबै लक्षणहरू हुनै पर्छ भन्ने छैन।

दीर्घकालीन H. pylori संक्रमण भएका धेरै थोरै व्यक्तिहरूमा पेटको क्यान्सर हुन सक्छ। यस्ता व्यक्तिहरूमा यो उपचार नगरिएको H. pylori संक्रमणको दशकौं पछि हुन्छ। पेटको क्यान्सरको शंका बढाउने लक्षणहरूमा यी पर्छन्:

• वाकवाकी हुनु (उल्टी)
• अनिच्छाको वजन घट्नु
• यदि क्यान्सर पेटको प्रवेशद्वार नजिक छ भने खाना निल्न गाह्रो वा दुख्ने
• रक्तमा फलामको मात्रा कम हुनु (एनिमिया)

यस्ता लक्षणहरूको जाँचको लागि तपाईंले चाँडै आफ्नो डाक्टरलाई सम्पर्क गर्नुपर्छ। पेटको क्यान्सरको जोखिम उमेर बढेसँगै बढ्छ। कृपया याद राख्नुहोस् कि धेरै जसो मानिसहरूलाई पेटको क्यान्सर हुँदैन। तर जसलाई हुन्छ, तिनीहरूको लागि चाँडै निदान भएमा उपचारको लागि फाइदाजनक हुन्छ।

1. pylori ले दीर्घकालमा मलाई कसरी असर गर्न सक्छ?

यस अवस्थाकोउपचार प्रायः धेरै सफल हुन्छ। यद्यपि कहिलेकाहीं लक्षणहरू केही समय लागेर मात्र सुध्रिन सक्छन्। H. pylori को उपचारले जीवाणु हटाउन सधैं काम गर्दैन। तपाईंको डाक्टरले उपचारपछि H. pylori गएको छ/छैन भनेर सधैं जाँच गर्नुपर्छ। यो माथि उल्लेखित परीक्षण मार्फत गरिन्छ। यदि नतिजा अझै पोजेटिभ छ भने थप उपचार सम्भव छ।

1. pylori को बारेमा थाहा नभएको बेलामा, अम्ल घटाउने औषधिहरूले अल्सर निको हुन्थे। तर उपचार रोक्दा तिनीहरू फर्केर आउँथे। अब हामीलाई थाहा छ कि H. pylori को उपचारले अल्सर स्थायी रूपमा निको हुन मद्दत गर्छ र यसले अल्सर फर्कने जोखिमलाई ठूलो मात्रामा कम गर्छ। H. pylori भएका सबै व्यक्तिहरूको उपचार गर्नुपर्छ भन्नेमा सबै डाक्टरहरू सहमत छन्।

यदि लक्षणहरू अल्सरको कारणले हुन्छन् र H. pylori को उपचार गरिन्छ भने, धेरै जसो मानिसहरू थप जटिलताविना निको हुन्छन्। यदि संक्रमण भएका व्यक्तिहरूमा अल्सर नभए तापनि लक्षणहरू छन् भने, केही मानिसहरूमा लक्षणहरूमा ठूलो कमी देखिन्छ। यदि तपाईंका लक्षणहरू जारी रहन्छ भने, उदाहरणको लागि प्रकार्यात्मक अपच (फङ्क्सनल डिस्पेप्सिया) जस्ता अन्य सम्भावित कारणहरूको बारेमा आफ्नो डाक्टरसँग सोध्नुहोस्।

५. उपचार

उपचारमा ३-४ वटा फरक गोलीहरूको संयोजन समावेश हुन्छ। तिनीहरू मध्ये एक पेटमा अम्लको मात्रा कम गर्ने गोली हो र बाँकी एन्टिबायोटिकहरू हुन्। उपचारको सफलतामा यो संयोजन महत्त्वपूर्ण हुन्छ। परम्परागत रूपमा १-हप्ताको ट्रिपल थेरेपी (३ वटा औषधि) प्रयोग गरिन्थ्यो तर अहिले २-हप्ताको ट्रिपल थेरेपी अधिक प्रभावकारी मानिन्छ। बेलायतमा अहिले २ वटा एन्टिबायोटिक र बिस्मथ भएको नयाँ औषधि उपलब्ध छ। यसको साथै अम्ल घटाउने औषधिको १०-दिने उपचार पनि एक उपयोगी उपचार योजना हो।

धेरै जसो मानिसहरूले उपचारबाट कुनै साइड इफेक्ट महसुस गर्दैनन् तर केहीले सानो समस्या महसुस गर्छन्। साइड इफेक्टहरूमा यी पर्छन्:

• मुखमा अनौठो स्वाद आउने
• मच्काउने महसुस हुनु
• टाउको दुख्ने

प्रायः प्रयोग हुने एक विशिष्ट एन्टिबायोटिक मेट्रोनिडाजोल लिँदा तपाईंले रक्सी (अल्कोहल) लिनुहुन्न।

निर्धारित गरिए झैं पूरा कोर्सको गोलीहरू लिँदा उपचार धेरै अधिक सफल हुन्छ। साइड इफेक्टहरू असहज नभएसम्म तपाईंले गोलीहरू लिइरहन जारी राख्न तपाईंको डाक्टरले प्रोत्साहन गर्नेछन्। यदि तपाईंले उपचारको कोर्स पूरा गर्नुभएन भने, उपचार कम सफल हुनेछ।

सामान्यतया, अल्सर नभए तापनि H. pylori संक्रमण भएका रोगीहरूमा सधैं उपचारको सिफारिस गरिन्छ। यसले केही मानिसहरूमा अपचका लक्षणहरू कम गर्छ। फाइदा १२ महिनासम्म देखिन नसक्ला, तर H. pylori ले अपच गराइरहेको छ कि छैन भनेर थाहा पाउने एकमात्र तरिका यसको उपचार गर्ने हो।

के H. pylori को मोनिटरि गर्न आवश्यक छ र यदि हो भने, कसरी?*

पेटकोक्यान्सर भएका व्यक्तिहरूका प्रथम डिग्रीका नातेदारहरूमा (आमा, बुबा, दाजुभाइ, बहिनी वा सन्तान) H. pylori को जाँच गर्नुपर्छ। H. pylori ले गर्दा हुने पेटको क्यान्सरहरूमा एडेनोकार्सिनोमा र ग्यास्ट्रिक MALT लिम्फोमा समावेश छन्। जीवाणुले थोरै संख्यामा मानिसहरूमा (१०० मध्ये १ देखि ३ जना) पेटको क्यान्सर ल्याउँछ। यदि यो तपाईंसँग सम्बन्धित छ भने यसको बारेमा आफ्नो सामान्य चिकित्सक (GP) सँग छलफल गर्नुहोस्।

अस्वीकरण: यो जानकारी केवल शैक्षिक उद्देश्यको लागि हो र यसले चिकित्सकीय सल्लाहको स्थान लिँदैन। कुनै पनि स्वास्थ्य समस्याको लागि सधैं योग्य चिकित्सकको सल्लाह लिनुहोस्।

-सुमी पासा: