ग्लुकोमाको विस्तृत जानकारी

(Symptoms, Prevention, and Treatment)

महत्वपूर्ण स्वास्थ्य सल्लाह (Important Medical Disclaimer)

यो जानकारी शैक्षिक उद्देश्यका लागि मात्र हो र यो व्यावसायिक नेत्र विशेषज्ञ (Ophthalmologist) को सल्लाहको विकल्प होइन। ग्लुकोमा एउटा गम्भीर आँखाको अवस्था हो जसले स्थायी अन्धोपन (permanent blindness) निम्त्याउन सक्छ। उचित निदान, सल्लाह र उपचारका लागि तपाईंले अनिवार्य रूपमा नेत्र विशेषज्ञ वा आँखा जाँचकर्ता (optometrist) सँग परामर्श लिनुपर्छ।

ग्लुकोमा के हो? (Understanding Glaucoma)

ग्लुकोमा आँखाका ती अवस्थाहरूको समूह हो जसले अपटिक नसा (optic nerve) मा क्षति पुर्‍याउँछ। यो नसाले तपाईंको आँखाबाट मस्तिष्कमा दृश्य जानकारी लैजाने महत्त्वपूर्ण काम गर्छ। यस क्षति हुनुको सबैभन्दा सामान्य कारण भनेको आँखा भित्रको चाप (pressure) असामान्य रूपमा उच्च हुनु हो, जसलाई इन्ट्राओकुलर प्रेसर (Intraocular Pressure – IOP) भनिन्छ।

ग्लुकोमालाई प्रायः “दृष्टिको मौन चोर” (Silent Thief of Sight) भनिन्छ किनभने यसमा सुरुवाती चरणमा कुनै लक्षणहरू देखिँदैनन्। दृष्टि गुम्ने प्रक्रिया बिस्तारै हुन्छ, र पहिले परिधीय दृष्टि (peripheral/side vision) गुम्छ। जब तपाईंले दृष्टि गुमेको महसुस गर्नुहुन्छ, तबसम्म क्षति स्थायी भइसकेको हुन्छ।

लक्षणहरू: के हेर्ने? (Symptoms: What to Look For)

ग्लुकोमाका लक्षणहरू यसको प्रकारमा निर्भर गर्दछन्।

१. ओपन-एङ्गल ग्लुकोमा (Open-Angle Glaucoma) (सर्वाधिक सामान्य प्रकार – करिब ९०% केसहरू)

* सुरुवाती चरण: प्रायः कुनै लक्षण हुँदैनन्।

* बढ्दो अवस्था: पहिलो सङ्केत प्रायः परिधीय (छेउको) दृष्टि गुम्नु हो। यो यति बिस्तारै हुन्छ कि धेरै दृष्टि गुमेपछि मात्र मानिसहरूले याद गर्छन्।

* ढिलो चरण: “टनल भिजन” (tunnel vision) – तपाईंले एउटा साँघुरो नलीबाट हेरिरहेको जस्तो महसुस गर्नुहुन्छ।

२. एङ्गल-क्लोजर ग्लुकोमा (Angle-Closure Glaucoma) (एकदमै आकस्मिक अवस्था)

यो प्रकार अचानक देखा पर्न सक्छ र यसलाई तत्काल चिकित्सकीय ध्यान (immediate medical attention) चाहिन्छ। यसका लक्षणहरू गम्भीर हुन्छन् र यसमा निम्न समावेश हुन्छन्:

* आँखामा अचानक असह्य पीडा।

* कपालको गम्भीर दुखाइ (Severe headache)।

* धमिलो वा अस्पष्ट दृष्टि (Blurred or hazy vision)।

* बत्तीको वरिपरि इन्द्रेणी वा चक्र (halos or rainbows) देख्नु।

* वाकवाकी लाग्नु र बान्ता हुनु (Nausea and vomiting)।

* आँखामा रातोपन।

३. नर्मल-टेन्सन ग्लुकोमा (Normal-Tension Glaucoma)

* ओपन-एङ्गल ग्लुकोमाजस्तै सुरुवाती चरणमा कुनै लक्षण हुँदैन, तर आँखाको चाप सामान्य हुँदाहुँदै पनि दृष्टिको क्षति भइरहेको हुन्छ।

४. जन्मजात ग्लुकोमा (Congenital Glaucoma) (शिशुहरूमा)

* आँखा कुहिरो लागेजस्तो वा धमिलो हुनु।

* अत्याधिक आँसु आउनु।

* प्रकाशप्रति संवेदनशीलता (Sensitivity to light)।

* असामान्य रूपमा ठूलो आँखा।

रोकथाम: ग्लुकोमाबाट कसरी बच्ने? (Prevention: Can You Prevent Glaucoma?)

ग्लुकोमालाई नै रोक्न सकिँदैन, किनकि यसका ठूला जोखिम कारकहरू (उमेर, पारिवारिक इतिहास, वंशाणुगतता) तपाईंको नियन्त्रण बाहिर छन्। तर, तपाईं ग्लुकोमाका कारण हुने दृष्टि हानिलाई रोक्नका लागि सक्रिय कदमहरू चाल्न सक्नुहुन्छ।

१. नियमित विस्तृत आँखा जाँच: तपाईंले गर्न सक्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा यही हो। ग्लुकोमाको निदान केवल व्यावसायिक आँखा जाँचबाट मात्र हुन सक्छ।

* आँखाका डाक्टरको सल्लाहअनुसार उच्च जोखिम समूहहरू (पारिवारिक इतिहास भएका, ६० वर्षभन्दा माथिका, अफ्रिकी वा ल्याटिन अमेरिकी वंशका व्यक्तिहरू, उच्च आँखा चाप भएकाहरू) ले बारम्बार जाँच गराउनुपर्छ।

२. पारिवारिक इतिहासबारे जानकारी: ग्लुकोमा प्रायः परिवारमा चल्ने गर्छ। यदि नजिकको कुनै सदस्यलाई यो रोग छ भने आफ्नो आँखा डाक्टरलाई बताउनुहोस्।

३. नियमित व्यायाम: नियमित, मध्यम व्यायामले आँखाको चाप कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

४. आँखाको सुरक्षा: गम्भीर आँखाको चोटले सेकेन्डरी ग्लुकोमा निम्त्याउन सक्छ, त्यसैले सुरक्षित रहनुहोस्।

५. समग्र स्वास्थ्य व्यवस्थापन: मधुमेह र उच्च रक्तचाप जस्ता अवस्थाहरूलाई नियन्त्रणमा राख्नुहोस्, जसले आँखाको स्वास्थ्यलाई असर गर्न सक्छ।

६. तोकिएको आँखाको थोपा प्रयोग: यदि तपाईंलाई ओकुलर हाइपरटेन्सन (उच्च आँखा चाप तर नसामा क्षति नभएको अवस्था) छ भने, डाक्टरले ग्लुकोमाको जोखिमलाई कम गर्नका लागि रोकथाम गर्ने थोपा (eye drops) सिफारिस गर्न सक्छन्।

उपचार: दृष्टिको सुरक्षा नै लक्ष्य (Treatment: The Goal is to Preserve Vision)

ग्लुकोमाबाट भएको क्षति स्थायी हुन्छ र यसलाई उल्टाउन सकिँदैन। त्यसैले, सबै उपचारको लक्ष्य भनेको इन्ट्राओकुलर प्रेसर (IOP) लाई यस्तो स्तरमा कम गर्नु हो जसले थप क्षतिलाई रोक्छ वा ढिलो गर्छ। उपचार जीवनभर चल्छ।

१. औषधिहरू (प्रायः प्रेस्क्रिप्शन गरिएका आँखाका थोपाहरू)

* यो सबैभन्दा सामान्य पहिलो उपचार हो।

* काम गर्ने तरिका: यिनीहरूले या त आँखाले उत्पादन गर्ने तरल पदार्थको (aqueous humor) मात्रा घटाउँछन् वा यसलाई बाहिर निस्कने प्रक्रियालाई सुधार गर्छन्।

* मुख्य कुरा: तपाईंले डाक्टरले तोकेअनुसार, हरेक दिन, सधैँ प्रयोग गर्नुपर्छ। बीचमा रोक्दा चाप बढ्न सक्छ र अपरिवर्तनीय क्षति हुन सक्छ।

२. लेजर थेरापी (Laser Therapy)

* ओपन-एङ्गल ग्लुकोमाका लागि (लेजर ट्राबेकुलोप्लास्टी): आँखामा रहेको निकास नलीहरू खोल्न लेजरको प्रयोग गरिन्छ, जसले तरल पदार्थलाई अझ प्रभावकारी रूपमा बाहिर निकाल्न मद्दत गर्छ।

* एङ्गल-क्लोजर ग्लुकोमाका लागि (लेजर इरिडोटोमी): तरल पदार्थको प्रवाह सुधार गर्न र अचानकको आक्रमण रोक्नका लागि आइरिसमा सानो प्वाल बनाउन लेजर प्रयोग गरिन्छ।

३. शल्यक्रिया (Surgery) (जब थोपा र लेजर पर्याप्त हुँदैनन्)

* न्यूनतम आक्रामक ग्लुकोमा शल्यक्रिया (MIGS): यो नयाँ प्रक्रिया हो, जसले IOP कम गर्न साना उपकरणहरू प्रयोग गर्छ। यसमा परम्परागत शल्यक्रियाभन्दा कम जोखिम र छिटो निको हुने सम्भावना हुन्छ। यो प्रायः मोतिबिन्दुको शल्यक्रियासँगै गरिन्छ।

* ट्राबेकुलेक्टोमी (Trabeculectomy): सर्जनले तरल पदार्थ आँखाबाट बाहिर निस्कनका लागि एउटा नयाँ निकास मार्ग सिर्जना गर्छन्।

* ग्लुकोमा ड्रेनेज इम्प्लान्ट्स (Glaucoma Drainage Implants): तरल पदार्थलाई सञ्चय गर्ने ठाउँमा (reservoir) सार्नको लागि एउटा सानो नली (tube) आँखामा राखिन्छ।

मुख्य सन्देश (Key Takeaway)

लक्षणहरू पर्खेर नबस्नुहोस्। ग्लुकोमालाई चाँडै पत्ता लगाउने र दृष्टिको हानि रोक्ने एकमात्र उपाय भनेको तपाईंको इन्ट्राओकुलर प्रेसर (IOP) मापन गर्ने र अपटिक नसा को जाँच गर्ने नियमित, विस्तृत आँखा परीक्षण गराउनु हो। यदि ग्लुकोमा निदान भयो भने, आफ्नो दृष्टि बचाउनका लागि डाक्टरले तोकेको उपचार योजनाको कडाईका साथ पालना गर्नु आवश्यक छ।

-स्वास्थ्य लेखक