नेपालमा हैजा: एक कार्यकारी सारांश

नेपाल हैजाको जोखिममा रहेको देश भए पनि, अहिलेको अवस्था तुलनात्मक रूपमा स्थिर छ, जहाँ छिटपुट केसहरू र कहिलेकाहीँ स्थानीय स्तरमा सानो प्रकोप देखिने गर्छ। मनसुनको समय (जुन–सेप्टेम्बर) मा यसको जोखिम निकै बढ्छ। नेपाल सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूसँगको सहकार्यमा निगरानी र प्रतिकार्य प्रणालीहरू सञ्चालन गरिरहेको छ, तर पानी र सरसफाइको अपर्याप्त पूर्वाधारजस्ता चुनौतीहरूका कारण देश अझै पनि जोखिममा छ।

१. हालैका प्रकोप र वर्तमान अवस्था (सन् २०२३-२०२४)

* सन् २०२३: नेपालमा, विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यकामा, हैजाको उल्लेखनीय प्रकोप देखिएको थियो। यो प्रकोप २०२३ को सुरुमा सुरु भई मनसुनमा निकै फैलिएको थियो। शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पताल (टेकु) मा सयौँ पुष्टि भएका केसहरू रिपोर्ट गरिएका थिए। देशका अन्य जिल्लाहरूमा पनि केसहरू देखिएका थिए।

* सन् २०२४: सन् २०२४ मा भने अहिलेसम्मको अवस्था शान्त छ, तर मनसुनको सिजनमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ। स्वास्थ्य अधिकारीहरू सम्भावित प्रकोपको तयारीमा उच्च सतर्कतामा छन्। वर्षभरि छिटपुट केसहरू देखिए पनि, वर्षको पहिलो आधामा ठूला महामारीको रूपमा भने फैलिएको छैन।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) र नेपालको स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयले ‘अर्ली वार्निङ एन्ड रिपोर्टिङ सिस्टम’ (EWARS) मार्फत नियमित रूपमा अवस्थाको निगरानी गरिरहेका छन्।

२. प्रमुख जोखिमका कारणहरू (नेपालमा हैजा किन रहिरहन्छ?)

नेपालमा हैजा रहनुका पछाडि केही प्रमुख र स्थायी चुनौतीहरू छन्:

* अपर्याप्त पानी र सरसफाइ (WASH): यो हैजा फैलिनुको मुख्य कारण हो।

* दूषित पानी: धेरै सहरी र ग्रामीण क्षेत्रहरूमा सुरक्षित पाइपलाइनबाट आउने पानीको पहुँच छैन। मानिसहरू प्रायः इनार, ढुंगेधारा र ट्याङ्करको पानीमा निर्भर हुन्छन्, जुन बाढीको समयमा दूषित हुन निकै जोखिमपूर्ण हुन्छ।

* खराब सरसफाइ: केही क्षेत्रमा खुल्ला दिसामुक्त अभियानले कमी आए पनि अझै पनि खुल्ला स्थानमा दिसापिसाब गर्ने गरिन्छ। वर्षाको समयमा चुहिएका सेप्टिक ट्याङ्क र ढलको पानीले सजिलै पानीका स्रोतहरूलाई दूषित बनाउँछ।

* मनसुनको वर्षा: भारी मनसुनी वर्षाले बाढी ल्याउँछ, जसले दूषित पानीलाई ठूलो क्षेत्रमा फैलाउँछ र पहिले नै कमजोर भएका सरसफाइ प्रणालीलाई अस्तव्यस्त बनाउँछ।

* सहरीकरण: काठमाडौँजस्ता ठाउँमा अव्यवस्थित र तीव्र सहरीकरणले गर्दा घना बस्ती र कमजोर पूर्वाधारको विकास हुन्छ, जसले पानीजन्य रोगहरूलाई तीव्र गतिमा फैलन अनुकूल अवस्था सिर्जना गर्छ।

* जनसङ्ख्याको आवागमन: भारतसँगको सिमानामा हुने आवतजावतले पनि हैजाका केसहरू भित्रिन सक्छ, किनभने भारत पनि हैजाको जोखिममा छ।

३. सरकार र साझेदारहरूको प्रतिकार्य

नेपाल सरकारले WHO, UNICEF र अन्य संस्थाहरूको सहयोगमा हैजा नियन्त्रणका लागि बहुआयामिक रणनीति अपनाएको छ:

* निगरानी: प्रकोपहरूलाई छिट्टै पत्ता लगाउन र पुष्टि गर्न रोग रिपोर्टिङ प्रणालीलाई सुदृढ गर्ने।

* ओरल हैजा खोप (OCV) अभियान: जोखिमयुक्त क्षेत्रहरूमा पहिले नै खोप अभियान सञ्चालन गर्ने। उदाहरणका लागि, सन् २०२३ मा काठमाडौँ उपत्यका र अन्य जोखिमपूर्ण क्षेत्रका १६ लाखभन्दा बढी मानिसलाई लक्षित गरी खोप अभियान चलाइएको थियो।

* केस व्यवस्थापन: ओआरएस र नसाबाट दिइने तरल पदार्थको प्रयोग गरी द्रुत र प्रभावकारी उपचारका लागि हैजा उपचार केन्द्र (CTCs) स्थापना गर्ने, जसले मृत्युदरलाई निकै घटाउँछ।

* WASH हस्तक्षेपहरू: घरमा पानी शुद्धीकरण (जस्तै: क्लोरिनेसन, फिल्टर), सरसफाइ शिक्षा (साबुन पानीले हात धुने), र सरसफाइ पूर्वाधारमा सुधार गर्ने।

* जनचेतना: सञ्चार माध्यम र सामुदायिक स्वास्थ्य कार्यकर्ताहरूमार्फत रोकथाम र प्रारम्भिक लक्षणहरूको बारेमा जनतालाई जानकारी दिने।

४. यात्रुहरूका लागि सुझाव

पर्यटक र आगन्तुकहरूका लागि, उचित सावधानी अपनाएमा हैजाको जोखिम सामान्यतया कम हुन्छ।

* खोप: WHO ले हैजाको जोखिम रहेका क्षेत्रहरूमा यात्रा गर्नेहरूलाई, विशेषगरी जो दुर्गम क्षेत्रमा वा सुरक्षित पानीको सीमित पहुँच भएको ठाउँमा जाँदैछन्, ओरल हैजा खोप लिन सिफारिस गर्छ। यात्रा गर्नुभन्दा कम्तीमा २ हप्ता अगाडि ट्राभल मेडिसिन क्लिनिकमा परामर्श लिनुहोस्।

* खाना र पानीको सुरक्षा: यो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपाय हो।

* पिउनुहोस्: बोतलको, उमालेको वा रसायनले शुद्ध गरिएको पानी मात्र पिउनुहोस्। धाराको पानी र बरफको टुक्रा प्रयोग नगर्नुहोस्।

* खानुहोस्: राम्ररी पकाएको, तातो खाना मात्र खानुहोस्। काँचो तरकारी, सलाद र पास्चराइज नभएको दुग्धजन्य पदार्थबाट बच्नुहोस्। सडक किनारको खाना खाँदा सावधानी अपनाउनुहोस्।

* सरसफाइ: विशेषगरी खाना खानुभन्दा पहिले साबुन पानीले हात धुने वा अल्कोहल-आधारित ह्यान्ड स्यानिटाइजर प्रयोग गर्ने।

५. विश्वसनीय स्रोतहरू

सबैभन्दा नयाँ जानकारीको लागि, यी स्रोतहरूलाई निगरानी गर्न सकिन्छ:

* WHO नेपाल: उनीहरूले महत्त्वपूर्ण घटनाहरूको लागि ‘डिजीज आउटब्रेक न्युज’ (DONs) प्रकाशित गर्छन्।

* स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (MoHP), नेपाल: यसको ‘इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा’ (EDCD) प्राथमिक सरकारी निकाय हो।

* स्वास्थ्य आपत्कालीन कार्य सञ्चालन केन्द्र (HEOC), नेपाल: स्वास्थ्य आपत्कालको समयमा आधिकारिक अवस्था रिपोर्टहरू प्रदान गर्दछ।

निष्कर्ष

नेपालमा हैजाको वर्तमान अवस्था नियन्त्रित स्थानिक रोगको रूपमा छ। सुधारिएको निगरानी र प्रतिकार्यका कारण विगतको तुलनामा ठूला, राष्ट्रव्यापी महामारीहरू कम भएका छन्। तर, यसका अन्तर्निहित जोखिमका कारणहरू अझै बाँकी नै छन्, जसले मौसमी र स्थानीय प्रकोपलाई बारम्बार देखा पर्ने यथार्थ बनाउँछ। पानी, सरसफाइ र जनस्वास्थ्यको पूर्वाधारमा निरन्तर लगानी हैजाको दीर्घकालीन नियन्त्रणका लागि महत्वपूर्ण छ।

अस्वीकरण: हैजाको अवस्था, विशेषगरी मनसुनको समयमा, छिट्टै परिवर्तन हुन सक्छ। माथिको जानकारी सन् २०२४ को मध्यसम्मको हो। यात्रा गर्नुअघि र यात्राको समयमा सधैँ आधिकारिक स्वास्थ्य निकायहरूबाट नयाँ जानकारी लिइरहनुहोस्।